Một năm ở Nhà Bè đi theo hai lịch: lịch dương của công ty, trường học, khu công nghiệp, và lịch âm của gia đình, đình chùa, xóm. Các mốc âm lịch quen thuộc là Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng, Thanh minh tháng Ba, Phật đản tháng Tư, Tết Đoan ngọ mùng 5 tháng Năm, rằm tháng Bảy và Vu Lan, Trung thu rằm tháng Tám, rồi 23 tháng Chạp đưa ông Táo. Xen giữa là mùa Kỳ Yên của từng đình và ngày vía của từng miếu, mỗi nơi một ngày.
Người mới về sống ở hai xã Nhà Bè và Hiệp Phước — từ tỉnh khác vào làm ở khu công nghiệp, hay từ nội thành dọn xuống chung cư — thường chỉ để ý Tết. Biết thêm các mốc còn lại giúp bạn hiểu vì sao có ngày chợ sáng đông bất thường, vì sao tối rằm đường vào chùa kẹt xe, vì sao đầu tháng Ba nhiều nhà đóng cửa đi tảo mộ. Bài đi lần lượt theo tháng âm lịch, kèm chút ghi chú về chuyện mua bán, đi lại.
Tết Nguyên đán ở vùng ven đô: chợ hoa, cúng rước và thành phố vắng
Tết ở Nhà Bè mang không khí Tết miền Nam: mai vàng trước sân, dưa hấu, mâm ngũ quả có mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài theo ý "cầu vừa đủ xài", bánh tét gói từ mấy ngày trước. Cúng ông bà chiều 30 là lễ rước, mùng 3 hoặc mùng 4 là lễ tiễn, tuỳ nhà. Những gia đình gốc vẫn giữ việc tảo mộ trước Tết, dọn dẹp mộ phần ông bà cho sạch sẽ để "mời ông bà về ăn Tết".
Khoảng hai tuần trước Tết, dọc các trục lớn và ở chợ xã cũ mọc lên các điểm bán hoa kiểng, mai, cúc, vạn thọ. Chợ sáng đông dần, đông nhất là mấy ngày 27 đến 29 tháng Chạp. Đường Huỳnh Tấn Phát, Nguyễn Hữu Thọ, Lê Văn Lương những ngày này kẹt nặng vì người đi mua sắm cộng với xe về quê, nhất là đoạn gần các chợ và siêu thị.
Sang mùng 1, Nhà Bè vắng hẳn. Công nhân khu công nghiệp Hiệp Phước, người làm thuê từ miền Tây, miền Trung về quê; nhiều khu nhà trọ gần như trống. Ngược lại, các gia đình gốc Nhà Bè đi chúc Tết họ hàng, đi chùa đầu năm, đến đình thắp nhang. Nếu bạn ở lại thành phố dịp Tết, nên tích trữ ít thực phẩm vì nhiều hàng quán, sạp chợ nghỉ đến mùng 4, mùng 5 mới mở lại.
Rằm tháng Giêng và mùa lễ đầu năm
Người miền Nam có câu "lễ Phật quanh năm không bằng rằm tháng Giêng". Ở Nhà Bè, rằm tháng Giêng là ngày chùa đông nhất năm: từ chiều 14 đến tối 15, người đi lễ cầu an kéo về các chùa làng, xe máy đậu dọc lề. Nhiều gia đình làm mâm cúng ở nhà, có nhà cúng chay, có nhà cúng mặn. Ở các cửa hàng, công ty, rằm tháng Giêng cũng là dịp cúng đầu năm làm ăn.
Tháng Giêng đến tháng Hai còn là mùa của nhiều lễ Kỳ Yên ở đình, những đình làm lễ theo lệ đầu năm. Có đình làm vào đầu xuân, có đình để cuối năm, nên trong vùng Nhà Bè gần như quanh năm đều có đình đang vào mùa lễ. Các miếu Bà cũng làm vía vào khoảng thời gian khác nhau; vía Bà Chúa Xứ phổ biến vào cuối tháng Tư âm lịch, vía Thiên Hậu vào tháng Ba.
Với người đi làm, đầu năm âm lịch cũng là lúc các công ty trong khu công nghiệp làm lễ khai xuân, các cửa hàng mở cửa trở lại với lễ cúng nhỏ trước cửa. Mua bán những ngày này nên kiên nhẫn: hàng hoá chưa về đủ, nhiều người thợ còn ở quê, sửa nhà sửa xe có khi phải chờ qua rằm.
Từ Thanh minh đến Đoan ngọ: những mốc giữa năm
Khoảng tháng Ba đến tháng Năm âm lịch có mấy mốc mà người gốc Nhà Bè vẫn giữ, người mới đến dễ bỏ qua:
- Thanh minh (thường rơi vào tháng Ba âm lịch, khoảng đầu tháng Tư dương lịch): các gia đình đi tảo mộ, sửa sang mộ phần, cúng ông bà. Những gia đình có mộ ở nghĩa trang xa hay mộ đã dời đi nơi khác thì tranh thủ cuối tuần gần tiết này để đi.
- Vía Thiên Hậu (tháng Ba âm lịch): những miếu thờ Bà Thiên Hậu làm lễ, có nơi múa lân. Quy mô ở Nhà Bè nhỏ, chủ yếu là miếu xóm.
- Phật đản (rằm tháng Tư): chùa treo cờ, kết hoa, có lễ tắm Phật. Tối rằm tháng Tư chùa đông, đường vào chùa có thể kẹt.
- Tết Đoan ngọ (mùng 5 tháng Năm): người Nam Bộ gọi là "Tết giết sâu bọ", nhiều nhà ăn chè, trái cây chua, bánh ú tro, cúng ông bà. Đây cũng là mùa trái cây miền Tây đổ về chợ.
- Đầu mùa mưa (khoảng tháng Năm, tháng Sáu dương lịch): không phải lễ, nhưng là mốc người ven sông chú ý. Mưa bắt đầu, sau đó vài tháng là những đợt triều cường lớn cuối năm, nhà nào thấp phải chuẩn bị kê đồ.
Những mốc này không làm thành phố ngừng lại như Tết, nhưng chợ sáng thay đổi rõ: trước Thanh minh có thêm hoa, nhang đèn; trước Đoan ngọ có bánh ú tro, chè, trái cây chua; trước Phật đản có hoa sen, đèn hoa đăng.
Tháng Bảy âm lịch: Vu Lan, rằm tháng Bảy và chuyện cúng cô hồn
Tháng Bảy âm lịch có hai lớp lễ đan vào nhau. Lớp thứ nhất là Vu Lan, mùa báo hiếu của nhà chùa: lễ cài hoa hồng, tụng kinh cầu siêu, cầu an cho cha mẹ. Chùa làng ở Nhà Bè thường làm lễ vào khoảng rằm tháng Bảy hoặc một ngày cuối tuần gần đó cho người đi làm tiện về. Đây là dịp đông thứ hai sau rằm tháng Giêng.
Lớp thứ hai là tục cúng cô hồn, cúng thí thực của dân gian Nam Bộ, làm vào khoảng mùng 2 đến rằm tháng Bảy. Các gia đình, cửa hàng, công ty bày mâm trước cửa với cháo trắng, gạo muối, bánh kẹo, trái cây, nước, có khi kèm tiền lẻ. Cúng xong, chủ nhà rải gạo muối và để trẻ con hàng xóm, người đi đường đến "giật" bánh kẹo. Ở các con đường đông cửa hàng dọc Huỳnh Tấn Phát hay quanh chợ, cảnh trẻ con đi giật cô hồn chiều mùng 2, rằm tháng Bảy khá nhộn nhịp.
Người mới đến hay ngạc nhiên vì chuyện này, nhưng với người địa phương, đây là tục làm phước cho những vong hồn không nơi nương tựa, và là dịp chia quà cho trẻ con trong xóm. Nếu cửa hàng của bạn mới mở ở Nhà Bè, không ai bắt phải cúng; nhưng nếu hàng xóm xung quanh đều cúng, bày một mâm nhỏ cũng là cách hoà vào nếp chung. Chỉ cần cẩn thận lửa khi đốt giấy tiền ngoài lề đường, tránh dây điện và xe cộ.
Trung thu ở khu dân cư mới và xóm cũ
Rằm tháng Tám là Tết của trẻ con. Ở các xóm cũ của Nhà Bè, trẻ con cầm lồng đèn đi quanh xóm, người lớn bày mâm bánh nướng bánh dẻo, trái cây, có nhà bày cả trà để ngắm trăng. Lồng đèn giấy kiếng hình ngôi sao, con cá, con thỏ vẫn còn được bán ở chợ, bên cạnh lồng đèn nhựa chạy pin. Đình hoặc chùa ở một số ấp tổ chức phát quà Trung thu cho thiếu nhi trong xóm, có múa lân.
Ở khu chung cư và khu dân cư mới dọc các trục lớn, Trung thu thường do ban quản lý hoặc nhóm cư dân tổ chức ở sảnh, sân chung: phá cỗ, rước đèn, thi vẽ, múa lân. Đây là dịp cư dân mới làm quen nhau, nhất là những gia đình trẻ có con nhỏ. Nếu khu bạn ở chưa có ai đứng ra, tự rủ vài gia đình hàng xóm làm một mâm nhỏ cho trẻ con cũng đủ vui.
Về chuyện mua bán, từ đầu tháng Tám âm lịch các điểm bán bánh trung thu, lồng đèn mọc lên dọc đường. Nếu bạn kinh doanh nhỏ ở Nhà Bè, đây là một trong vài mùa bán hàng rõ rệt trong năm, nhưng cũng là mùa nhiều cạnh tranh từ siêu thị và cửa hàng chuỗi trên các trục lớn.
Lịch dương của khu công nghiệp và trường học chen vào lịch âm
Song song với lịch âm của đình chùa là lịch dương của nhà máy, công ty, trường học. Ở Nhà Bè, nơi có khu công nghiệp Hiệp Phước, cụm cảng và rất nhiều người làm văn phòng đi lên nội thành, lịch dương quyết định nhịp sống của phần đông cư dân mới. Tết Dương lịch, Giỗ Tổ Hùng Vương mùng 10 tháng Ba âm lịch, dịp nghỉ 30/4 và 1/5, Quốc khánh 2/9 là những đợt nghỉ dài, khi một phần công nhân về quê và các trục ra khỏi thành phố kẹt xe từ chiều hôm trước.
Với các gia đình có con đi học, năm học mới đầu tháng Chín và kỳ nghỉ hè từ khoảng tháng Sáu là hai mốc thay đổi giờ giấc đưa đón, mật độ xe trên đường. Khoảng cuối tháng Mười hai, khi các công ty chạy đơn hàng cuối năm, công nhân tăng ca nhiều, quán ăn quanh khu công nghiệp mở muộn hơn. Sau Tết Nguyên đán là mùa tuyển dụng, người từ các tỉnh vào tìm việc, nhu cầu thuê trọ tăng.
Hai lịch ấy đôi khi đụng nhau: rằm tháng Giêng rơi vào ngày thường, người đi làm chỉ kịp đi chùa buổi tối; Vu Lan rơi vào đợt tăng ca, chùa dời lễ sang Chủ nhật. Người Nhà Bè đã quen xoay xở như vậy, và chính sự đan xen này là nét riêng của một vùng ven đô vừa còn nếp làng vừa sống theo nhịp công nghiệp.
Cuối năm: đưa ông Táo, Kỳ Yên cuối mùa và triều cường
Từ tháng Mười đến tháng Chạp âm lịch, vùng Nhà Bè đi vào mùa cuối năm với ba chuyện chồng lên nhau. Thứ nhất là các đình làm Kỳ Yên theo lệ cuối năm, sau mùa gặt của làng xưa; dù ruộng đã gần như không còn, lệ vẫn được giữ. Thứ hai là những đợt triều cường lớn trong năm, thường rơi vào khoảng tháng Chín đến tháng Mười hai dương lịch, có ngày nước lên trùng mưa làm ngập nhiều tuyến đường thấp.
Thứ ba là ngày 23 tháng Chạp, cúng đưa ông Táo về trời. Mỗi nhà làm mâm cúng nhỏ trước bếp hoặc bàn thờ ông Táo, nhiều nhà miền Nam không thả cá chép như miền Bắc mà chỉ cúng hoa quả, chè xôi, có nơi cúng thêm bộ mũ áo giấy. Từ ngày này, không khí Tết bắt đầu: nhà nhà dọn dẹp, lau bàn thờ, mua sắm. Chợ và đường sá đông dần, cho tới khi vòng lặp lại vào chiều 30.
Nếu bạn mới về Nhà Bè, chỉ cần nhớ đại khái: tháng Giêng và tháng Bảy chùa đông; tháng Ba và trước Tết người đi tảo mộ; tháng Tám trẻ con rước đèn; cuối năm vừa Kỳ Yên vừa triều cường vừa sắm Tết. Còn ngày lễ cụ thể của đình, miếu gần nhà, hãy hỏi hàng xóm — đó cũng là cách bắt đầu một câu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Tết ở Nhà Bè hàng quán có mở cửa không?
Nhiều hàng quán, sạp chợ nhỏ nghỉ từ khoảng 29 Tết đến mùng 4 hoặc mùng 5, vì chủ và người làm về quê. Siêu thị, cửa hàng chuỗi trên các trục lớn thường mở sớm hơn. Nếu ở lại dịp Tết, nên chuẩn bị sẵn ít thực phẩm cho mấy ngày đầu năm.
Rằm tháng Giêng đi chùa nào ở Nhà Bè?
Người địa phương thường đi chùa gần nhà hoặc chùa mà gia đình quen thân. Chùa làng ở các xã cũ Phú Xuân, Phước Kiển, Phước Lộc, Long Thới, Nhơn Đức, Hiệp Phước đều đông vào dịp này. Không có chùa nào bắt buộc; chọn nơi gần, đi lại thuận tiện là hợp lý.
Cúng cô hồn tháng Bảy có bắt buộc với cửa hàng mới mở không?
Không bắt buộc. Đây là tục dân gian, mỗi nhà tự quyết. Nếu muốn hoà vào nếp chung với hàng xóm, một mâm nhỏ trước cửa là đủ. Nếu đốt giấy tiền, nên đốt trong thau, tránh xa dây điện, xe cộ và dọn sạch tro sau đó.
Mùa triều cường cuối năm ảnh hưởng gì tới các lễ?
Một số lễ ở đình, miếu ven sông có thể đổi giờ để tránh lúc nước lên cao, đường vào ngập. Người đi lễ nên xem lịch triều trước khi đi, nhất là buổi chiều tối. Nhà ở thấp nên kê đồ cúng, đồ Tết lên cao vào những ngày triều lớn.
Trung thu ở chung cư Nhà Bè có tổ chức cho trẻ con không?
Nhiều khu chung cư có ban quản lý hoặc nhóm cư dân tổ chức phá cỗ, rước đèn ở sân chung, nhưng không phải khu nào cũng có. Hỏi ban quản lý hoặc nhóm cư dân của toà nhà. Nếu chưa có, vài gia đình có thể tự rủ nhau làm.
Làm sao biết ngày Kỳ Yên của đình gần nhà?
Mỗi đình có ngày lễ riêng theo lệ làng, thường được thông báo trước qua loa, giấy dán ở cổng đình hoặc truyền miệng trong xóm. Cách nhanh nhất là ghé đình hỏi người giữ đình, hoặc hỏi người lớn tuổi trong xóm đã ở lâu.