Miếu Bà ở Nhà Bè: Thiên Hậu, Chúa Xứ, Ngũ Hành và tục thờ nữ thần của vùng sông nước

Đi trong các ấp cũ của Nhà Bè, bạn sẽ gặp miếu Bà nhiều hơn đình: miếu nhỏ ở đầu xóm, ở bến đò cũ, ở gốc cây lớn ven rạch. Các vị được thờ phổ biến nhất là Bà Thiên Hậu (vị nữ thần che chở người đi sông biển, theo tín ngưỡng người Hoa), Bà Chúa Xứ, Bà Ngũ Hành (năm vị nữ thần Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) và Bà Thủy Long. Miếu Bà là nơi gần gũi nhất với đời sống hằng ngày của cư dân sông nước.

Khác với đình — có ban quý tế, có lễ Kỳ Yên quy củ — miếu Bà thường do một xóm, một vài gia đình hoặc một người phụ nữ lớn tuổi trong xóm chăm sóc. Cúng miếu không cần ai đứng ra tổ chức; ai đi ngang thắp nén nhang, mùng một ngày rằm có người mang hoa quả tới. Bài này giải thích các vị Bà thường gặp ở hai xã Nhà Bè và Hiệp Phước, vì sao vùng này thờ Bà nhiều, các ngày vía chính và cách cư xử khi ghé miếu. Tên miếu cụ thể nên hỏi người trong xóm, bài không nêu tên riêng khi không chắc.

Vì sao vùng sông nước lại thờ Bà nhiều như vậy

Nhà Bè nằm ở chỗ sông Sài Gòn và sông Đồng Nai gặp nhau, chảy ra Soài Rạp và Lòng Tàu để ra biển. Suốt nhiều thế kỷ, người ở đây sống nhờ sông: chở hàng bằng ghe, đánh bắt cá tôm, làm muối, làm ruộng ven rạch. Đời sống phụ thuộc vào con nước, vào trời mưa gió, vào những chuyến ghe đi xa chưa biết ngày về. Thờ một vị nữ thần che chở là cách người xưa tìm chỗ dựa trước những rủi ro mình không kiểm soát được.

Thứ hai, Nhà Bè là đất giao thoa. Người Việt từ miền Trung vào khẩn hoang, người Hoa buôn bán theo đường sông, người Khmer có mặt ở vùng Nam Bộ từ trước. Mỗi nhóm mang theo vị thần của mình: Bà Thiên Hậu theo chân thương nhân người Hoa, Bà Chúa Xứ phổ biến khắp miền Tây, Bà Ngũ Hành và Bà Thủy Long có nguồn gốc pha trộn giữa tín ngưỡng Việt và quan niệm âm dương ngũ hành. Qua nhiều thế hệ, các vị Bà này được thờ chung, có miếu thờ nhiều vị cùng lúc.

Thứ ba, miếu Bà nhỏ, dễ dựng, không cần nhiều đất như đình. Một xóm vài chục nóc nhà có thể góp nhau dựng một miếu bằng gạch, mái tôn hoặc ngói. Khi xóm phát triển, miếu được sửa sang, nâng nền, xây lại. Vì vậy số miếu ở Nhà Bè nhiều hơn số đình rất nhiều, và miếu thường là nơi đầu tiên người mới đến xóm thấy có người lui tới hằng ngày.

Các vị Bà thường gặp ở miếu vùng Nhà Bè

Bảng dưới tóm tắt những vị nữ thần hay được thờ trong các miếu ở vùng sông nước Nhà Bè. Ngày vía tính theo âm lịch và là ngày phổ biến ở Nam Bộ; từng miếu có thể cúng vào ngày khác theo lệ riêng của xóm:

Đừng ngạc nhiên nếu một miếu nhỏ thờ cùng lúc ba bốn vị, hoặc bàn thờ có cả ông Địa, Thần Tài ở dưới. Tín ngưỡng dân gian Nam Bộ rất cởi mở, người dân thêm vào những vị mình tin, và không có quy chuẩn chung bắt buộc như ở đình.

Bà Thiên Hậu: vị nữ thần của người đi ghe, đi tàu

Trong các vị Bà, Bà Thiên Hậu có nguồn gốc rõ ràng nhất. Đây là vị nữ thần của cư dân ven biển Phúc Kiến, được người Hoa tôn thờ như người che chở thuyền bè. Khi thương nhân người Hoa đến Nam Bộ theo các tuyến sông, họ dựng chùa Bà, miếu Bà ở các bến buôn bán. Người Việt địa phương dần cũng thờ Bà, nhất là những gia đình sống nhờ ghe thuyền.

Ở vùng ngã ba sông như Nhà Bè, nơi từ xưa đã là điểm ghe thuyền dừng chân trước khi vào Sài Gòn hoặc ra biển, tục thờ Bà Thiên Hậu rất tự nhiên. Ngày nay, ghe gỗ buôn bán đã ít, thay bằng xà lan, tàu sắt chở hàng qua lại sông Nhà Bè và sông Soài Rạp. Nhưng nhiều chủ xà lan, người làm nghề trên sông vẫn giữ thói quen thắp nhang ở miếu Bà trước chuyến đi xa.

Ở trung tâm TP Hồ Chí Minh, nơi nổi tiếng nhất thờ Bà là chùa Bà Thiên Hậu ở khu Chợ Lớn, do các hội quán người Hoa lập. Ở Nhà Bè, miếu thờ Bà thường nhỏ hơn nhiều, mang dáng dấp miếu xóm Việt, chứ không có kiến trúc hội quán. Nếu muốn so sánh, có thể ghé cả hai nơi để thấy cùng một vị thần nhưng hai cách thờ: một của phố thị buôn bán, một của xóm ven sông.

Bà Ngũ Hành và Bà Thủy Long: hai vị gắn với đất và nước

Bà Ngũ Hành là năm vị nữ thần tương ứng với năm hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Miếu Bà Ngũ Hành thường có năm bài vị hoặc năm tượng nhỏ khoác áo năm màu. Tín ngưỡng này phổ biến ở miền Trung và theo người khẩn hoang vào Nam. Ở Nhà Bè, miếu Bà Ngũ Hành thường đặt ở đầu xóm hoặc bên gốc cây lớn, được coi là nơi giữ yên cho cả xóm.

Bà Thủy Long gắn trực tiếp với sông nước. Người làm nghề trên sông, người đánh bắt cá tôm ngày xưa cúng Bà Thủy Long để cầu yên khi ra sông, cầu cá tôm nhiều. Có miếu thờ Bà Thủy Long ngay sát mé nước, có khi chỉ là một am nhỏ trên cọc. Ở vùng rạch nước lợ phía Long Thới, Hiệp Phước, kiểu am thờ ven bờ này vẫn còn thấy ở một số xóm.

Không cần hiểu sâu về thuyết ngũ hành để ghé những ngôi miếu này. Với người dân trong xóm, đây đơn giản là nơi thắp nhang cầu bình an cho nhà mình, cho con cháu đi làm xa, cho người già khoẻ mạnh. Cách hiểu đơn giản đó mới là phần sống động nhất của tín ngưỡng dân gian ở vùng đất này. Hỏi một cụ bà giữ miếu vì sao thờ Bà, câu trả lời thường rất mộc: vì ông bà để lại, vì xóm ai cũng cúng.

Ngày vía Bà ở xóm: không khí ra sao, ai lo việc

Ngày vía là ngày cúng lớn nhất trong năm của mỗi miếu Bà. Khác với Kỳ Yên ở đình có ban quý tế điều hành, vía Bà thường do những người phụ nữ trong xóm đứng ra lo: góp tiền mua hoa quả, nấu xôi chè, mời thầy cúng hoặc đội nhạc lễ nếu có điều kiện. Miếu được dọn dẹp, treo đèn, có khi dựng rạp nhỏ trước cửa.

Buổi lễ thường đơn giản: dâng lễ vật, khấn vái, đọc sớ cầu an cho các gia đình trong xóm. Có xóm tổ chức múa lân hoặc hát cho vui, nhất là ở những miếu có cộng đồng người Hoa góp phần. Sau lễ, xôi chè được chia cho người đến dự, cho trẻ con trong xóm — thói quen này gọi là "lộc Bà", người lớn tuổi coi trọng.

Người mới chuyển đến xóm nếu được mời góp phần ngày vía, có thể góp một khoản nhỏ hoặc một mâm hoa quả. Đây là dịp để hàng xóm biết mặt nhau, nhất là ở những khu dân cư mới nơi người ở lâu năm và người mới đến chưa có nhiều dịp gặp gỡ. Ngày vía không bắt buộc ai phải đến, nhưng đến thì được quý.

Miếu Bà giữa khu dân cư mới: khi đường mở rộng, nhà mọc quanh

Đô thị hoá ở Nhà Bè đặt nhiều miếu Bà vào tình thế khó. Miếu xưa đứng ở đầu xóm, bên bờ rạch hay gốc cây lớn; nay con rạch có thể đã bị lấp, gốc cây bị chặt để làm đường, nhà phố san sát hai bên. Có miếu bị kẹt giữa hai căn nhà, có miếu nằm ngay lộ giới của con đường sắp mở rộng.

Khi một dự án đường hay khu dân cư chạm vào miếu, chuyện di dời không đơn giản. Ngoài thủ tục đất đai, còn là chuyện tình cảm của cả xóm. Cách làm thường thấy là chính quyền xã, chủ dự án và đại diện người dân bàn với nhau, chọn chỗ mới, làm lễ xin dời rồi mới tháo dỡ. Có miếu được xây lại khang trang hơn ở vị trí mới; có miếu thu nhỏ lại thành một am thờ ven đường.

Với người mới đến, nhất là ở các khu dân cư mới dọc Nguyễn Hữu Thọ, Lê Văn Lương hay quanh khu công nghiệp Hiệp Phước, miếu Bà đôi khi là dấu vết duy nhất cho biết nơi mình đang ở từng là một xóm ven sông. Một nén nhang ở miếu không làm bạn thành người trong xóm ngay, nhưng là cách tự nhiên để bắt chuyện với người ở lâu năm và hiểu vùng đất mình chọn sống.

Ghé miếu Bà: những điều nên biết

Miếu là của xóm. Nhiều miếu đặt trên đất của một gia đình hoặc đất công của xóm, có người chăm sóc. Ghé thăm thì cứ tự nhiên, nhưng nếu có người đang dọn dẹp, chào hỏi một câu.

Không cần lễ lớn. Một nén nhang, một bông hoa là đủ. Không nên đặt đồ cúng mặn hay thức ăn dễ hư nếu không có ai dọn sau đó.

Giữ an toàn nhang đèn. Miếu nhỏ ven đường, ven rạch thường gần cây khô, rác lá. Cắm nhang chắc chắn, không để đèn dầu cháy khi đi khỏi.

Không tự ý sửa, dời miếu. Nếu miếu nằm sát nhà bạn mua hoặc thuê, chuyện sửa sang hay di dời phải bàn với người trong xóm và chính quyền xã, không nên tự làm.

Tránh đồn thổi. Có những câu chuyện về "miếu linh", "miếu thiêng" truyền miệng. Nghe để biết văn hoá xóm, không nên lan truyền như chuyện thật hay dùng để doạ trẻ con.

Câu hỏi thường gặp

Miếu Bà và chùa khác nhau thế nào?

Chùa là cơ sở của Phật giáo, có sư trụ trì, thờ Phật và có sinh hoạt tu học. Miếu Bà là nơi thờ nữ thần theo tín ngưỡng dân gian, thường nhỏ, không có người tu hành, do xóm hoặc gia đình chăm sóc. Cách ứng xử ở hai nơi cũng khác: chùa có nội quy riêng, miếu thì tự nhiên hơn.

Chùa Bà Thiên Hậu ở Chợ Lớn có liên quan gì đến miếu Bà ở Nhà Bè không?

Cùng thờ Bà Thiên Hậu nhưng không có quan hệ tổ chức. Chùa Bà ở Chợ Lớn do hội quán người Hoa lập, kiến trúc hội quán; miếu Bà ở Nhà Bè phần lớn là miếu xóm của người Việt, do dân địa phương tự dựng và chăm sóc. Hai nơi chung niềm tin, khác cách thờ.

Vì sao một miếu có thể thờ nhiều vị Bà cùng lúc?

Tín ngưỡng dân gian Nam Bộ rất cởi mở. Người trong xóm có thể thêm vị mình tin vào miếu sẵn có thay vì dựng miếu mới. Qua nhiều thế hệ, một miếu nhỏ có thể có cả Bà Chúa Xứ, Bà Ngũ Hành, ông Địa, Thần Tài. Không có quy chuẩn bắt buộc như ở đình.

Nhà mới mua sát miếu thì có sao không?

Về pháp lý, cần xem miếu nằm trên đất của ai và có trong quy hoạch giữ lại không; việc này hỏi ủy ban xã khi làm giấy tờ. Về đời sống, ở cạnh miếu nghĩa là ngày vía, ngày rằm có người tới lui, nhang khói. Chuyện kiêng kỵ khác là niềm tin riêng, không phải luật lệ.

Ngày vía Bà có ồn ào như lễ Kỳ Yên không?

Thường nhỏ và nhẹ nhàng hơn. Vía Bà ở miếu xóm chủ yếu là cúng, chia xôi chè, có khi múa lân. Chỉ những miếu lớn, có cộng đồng đông mới tổ chức rình rang. Phần lớn miếu ở Nhà Bè làm lễ trong một buổi, không kéo dài nhiều ngày.

Muốn góp tiền sửa miếu thì đưa cho ai?

Hỏi người đang chăm sóc miếu hoặc người lớn tuổi trong xóm xem ai giữ quỹ. Nếu miếu đang sửa, thường có bảng ghi danh đóng góp dán tại chỗ. Tránh đưa tiền cho người lạ không ai trong xóm biết, kể cả khi họ nói đang quyên góp cho miếu.