Lễ hội ở vùng Nhà Bè có ba lối diễn xướng còn nghe thấy được: hát bội (tuồng) trong lễ Kỳ Yên ở đình, đờn ca tài tử trong đám giỗ, đám cưới và những buổi chiều nhàn rỗi, múa lân trong dịp Tết, Trung thu, khai trương. Hát bội gắn với nghi lễ, đờn ca tài tử gắn với đời thường, múa lân gắn với không khí vui nhộn của cả xóm. Cả ba đều đang thu hẹp, nhưng chưa mất.
Người mới về Nhà Bè có khi nghe tiếng trống chầu vọng ra từ một ngôi đình, tiếng đờn kìm từ một đám giỗ trong hẻm, hay tiếng trống lân rộn ràng trước cửa một cửa hàng mới mở mà không biết đó là gì. Bài này giải thích ba lối diễn ấy, chỗ thường gặp, người giữ nghề, và cách đi xem cho đúng phép. Bài không nêu tên đoàn hát hay nhóm đờn cụ thể; muốn biết đoàn nào diễn ở lễ nào, cứ hỏi ban quý tế hoặc người tổ chức.
Hát bội ở đình: diễn cho thần xem trước, cho người xem sau
Hát bội, ở miền Bắc gọi là tuồng, là loại hình sân khấu cổ có mặt ở Nam Bộ từ thời khẩn hoang. Ở đình làng, hát bội không phải là văn nghệ giải trí thuần tuý mà là một phần của lễ Kỳ Yên. Người xưa quan niệm buổi hát trước hết dâng lên thần, nên sân khấu dựng trong võ ca hoặc trước chánh điện, hướng về bàn thờ thần. Dân làng ngồi xem hai bên hoặc phía sau, như những vị khách được thần cho cùng thưởng thức.
Tuồng tích diễn ở đình thường là các tích xưa về trung hiếu tiết nghĩa, như những vở lấy từ truyện Tam Quốc, Phong Thần, hoặc các tích quen thuộc với khán giả Nam Bộ. Mở đầu luôn là những lớp cúng như "Đả địa đài", "Tiên cuội", "Gia quan tấn tước" để chúc tụng, cầu an cho làng. Diễn viên vẽ mặt màu đỏ, trắng, đen để thể hiện tính cách: mặt đỏ trung nghĩa, mặt trắng gian xảo, mặt đen nóng nảy, cương trực.
Ngày xưa, đình lớn có thể mời đoàn hát diễn liền mấy đêm. Hôm nay, ở vùng Nhà Bè cũng như nhiều nơi khác của thành phố, số đoàn hát bội còn hoạt động không nhiều, chi phí mời đoàn lại cao, nên nhiều đình chỉ mời diễn một hai đêm hoặc chỉ giữ phần lễ cúng. Có năm đình không mời được đoàn, đành thay bằng đờn ca tài tử hay cải lương. Người lớn tuổi trong xóm vì thế rất quý những năm có hát bội.
Xây chầu, đánh chầu: người cầm trống chầu là ai
Một nghi thức gắn với hát bội ở đình là xây chầu. Trước buổi hát, một vị cao niên có uy tín trong làng, thường là người trong ban quý tế, được chọn cầm chầu. Ông đánh trống chầu theo một bài bản riêng để mở đầu, được hiểu như lời mời thần và báo cho cả làng biết buổi hát bắt đầu. Có đình làm lễ xây chầu trang trọng với lễ vật riêng, có đình làm gọn.
Trong suốt buổi diễn, người cầm chầu ngồi gần sân khấu, đánh trống để khen chê diễn viên. Đánh một tiếng "tùng" rõ là khen, đánh nhiều tiếng là khen nhiệt liệt, đánh vào tang trống hay đánh lạc nhịp là chê. Ngày xưa, khen bằng trống thường kèm thưởng tiền: dân làng gói tiền trong giấy, ném lên sân khấu khi diễn viên diễn hay. Người cầm chầu vì vậy phải hiểu tuồng, biết nghề, không thì đánh sai sẽ bị cả làng cười.
Đánh chầu là một nghề tinh, cần người am hiểu. Ở nhiều đình hôm nay, tìm được người cầm chầu thạo không dễ, nhiều cụ đã yếu, lớp trẻ ít ai theo. Nếu bạn dự Kỳ Yên có hát bội ở một đình Nhà Bè và thấy một ông cụ áo dài khăn đóng ngồi bên chiếc trống lớn, đó chính là người cầm chầu; đáng dành chút thời gian lắng nghe cách ông đánh.
Đờn ca tài tử: tiếng đờn của đám giỗ và những buổi chiều
Đờn ca tài tử là lối nhạc thính phòng của người Nam Bộ, đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2013. Khác hát bội cần sân khấu, phục trang, đờn ca tài tử chỉ cần vài người: một người đờn kìm, một người đờn cò hoặc đờn tranh, một người đờn guitar phím lõm, và một hai người ca. Họ ngồi trên bộ ván, trên chiếu, có khi ngay giữa sân nhà, ca những bài bản như Dạ cổ hoài lang, các bài vọng cổ, các bài Bắc, bài Nam quen thuộc.
Ở vùng Nhà Bè, đờn ca tài tử từng rất phổ biến trong đời sống nông thôn ven sông: đám giỗ, đám cưới, ngày mừng thọ, hay đơn giản là những buổi chiều nông nhàn. Người đờn người ca phần nhiều là nông dân, người làm nghề sông, thợ thủ công, chơi vì thích chứ không vì tiền, nên mới gọi là "tài tử". Đám giỗ có đờn ca thì vui hẳn, khách ở lại lâu, câu chuyện kéo dài tới khuya.
Hiện nay, tiếng đờn ca tài tử ở Nhà Bè thưa hơn trước, phần vì người chơi lớn tuổi, phần vì nhà phố san sát, khó ngồi đờn tới khuya mà không phiền hàng xóm. Nhưng vẫn còn những nhóm chơi trong xóm, những câu lạc bộ sinh hoạt định kỳ ở nhà văn hoá hoặc ở quán cà phê có sân rộng. Đờn ca tài tử cũng hay được mời góp mặt ở lễ đình khi không có hát bội.
Múa lân: khi nào gặp, đoàn gồm những ai
Múa lân là lối diễn dễ gặp nhất ở Nhà Bè, vui nhộn và gần gũi với trẻ con. Bạn sẽ gặp lân trong những dịp sau:
- Tết Nguyên đán: đoàn lân đi chúc Tết các nhà, cửa hàng, công ty từ mùng 1 đến khoảng rằm tháng Giêng. Nhà nào muốn đón lân thường treo một phong bì lì xì trên cao trước cửa.
- Trung thu: lân múa trong xóm, ở sân đình, sân chùa, sân chung cư, kèm phát quà cho thiếu nhi.
- Khai trương cửa hàng, công ty: lân múa trước cửa để lấy không khí vui, đánh dấu ngày đầu làm ăn.
- Lễ đình, lễ miếu: một số đình, miếu mời lân múa trong phần rước hoặc phần vui sau lễ.
Một đoàn lân thường gồm người múa đầu lân, người múa đuôi, ông Địa mặt cười đi trước dẫn đường và trêu chọc lân, đội trống, chiêng, chập chõa đánh nhịp. Đoàn lớn có thêm sư tử, rồng, hoặc tiết mục múa trên cọc cao (mai hoa thung) đòi hỏi tập luyện nhiều năm. Ở vùng ven đô như Nhà Bè, nhiều đoàn lân là thanh niên trong xóm tập với nhau, tập buổi tối ở sân đình hay bãi đất trống trong mấy tháng trước Tết và Trung thu.
Nếu bạn mở cửa hàng ở Nhà Bè và muốn mời lân ngày khai trương, nên hỏi hàng xóm hay người quen giới thiệu đoàn uy tín, thoả thuận rõ thời gian, quy mô và an toàn: múa trên lề đường đông xe phải có người giữ trật tự, tránh chắn lối đi, và không đốt pháo.
Nhạc lễ: dàn kèn trống không thể thiếu trong cúng đình và việc hiếu
Bên cạnh hát bội, đờn ca và lân, còn một lối âm nhạc mà người ở Nhà Bè nghe thường xuyên nhưng ít khi gọi đúng tên: nhạc lễ. Đó là dàn nhạc gồm kèn, trống, đờn cò, đờn kìm, chiêng, mõ, phục vụ nghi lễ. Ở đình, nhạc lễ đi theo từng bước tế: lúc rước sắc, lúc dâng hương, dâng rượu, đọc văn tế, mỗi bước có bài bản riêng, người chủ lễ nghe tiếng nhạc mà biết lúc nào bước lên, lúc nào lạy.
Nhạc lễ cũng có mặt trong đám tang ở xóm. Tiếng kèn bóp, tiếng trống vang trong hẻm suốt mấy ngày là dấu hiệu nhà có việc hiếu. Ở miền Nam, dàn nhạc lễ trong đám tang có khi được mời từ những nhóm nhạc làm nghề lâu năm, nhiều người trong đó vừa biết nhạc lễ vừa biết đờn ca tài tử, hai lối nhạc vốn có chung gốc.
Nghe kỹ một chút, bạn sẽ phân biệt được: tiếng trống chầu đơn, chậm, có khoảng nghỉ là hát bội ở đình; tiếng trống dồn dập kèm chập chõa là lân; tiếng kèn ai oán kéo dài là nhạc lễ đám tang; tiếng đờn kìm, đờn tranh nhẹ nhàng là đờn ca tài tử. Ở một vùng còn giữ nếp làng như Nhà Bè, những âm thanh ấy là lịch sống của xóm, cho biết nhà nào đang vui, nhà nào đang buồn, đình nào đang vào lễ.
Người giữ nghề: các cụ, lớp trẻ và chuyện sống được với nghề
Cả ba lối diễn xướng này đều đứng trước một câu hỏi chung: ai sẽ giữ nghề. Hát bội cần đào tạo công phu, nghệ sĩ khó sống bằng nghề khi số buổi diễn ít ỏi. Đờn ca tài tử dựa vào những người chơi nghiệp dư, mà người chơi giỏi phần lớn đã có tuổi. Múa lân thì có nhiều thanh niên theo, nhưng thường chỉ tập theo mùa, khó giữ đội khi các bạn đi làm, đi học xa.
Ở vùng Nhà Bè, sự thay đổi dân cư làm câu chuyện thêm phức tạp. Dân gốc trong xóm ít dần, người mới đến từ nhiều nơi chưa gắn bó với đình làng, trẻ con lớn lên ở chung cư ít khi nghe tiếng trống chầu. Ngược lại, chính người mới đến cũng có thể là khán giả mới, người học mới, nếu có dịp được tiếp xúc.
Một số cách giữ nghề đang được làm ở nhiều nơi của thành phố: câu lạc bộ đờn ca tài tử ở nhà văn hoá xã, lớp dạy trống lân cho thiếu nhi trong hè, trường học mời nghệ nhân đến giới thiệu. Ở Nhà Bè, nếu có những hoạt động như vậy, thông tin thường đăng ở nhà văn hoá, trên bảng tin khu phố hoặc qua các nhóm cư dân. Hỏi ủy ban xã hoặc nhà văn hoá gần nhà là cách nhanh nhất để biết.
Đi xem cho đúng phép: vài điều nhỏ
Hát bội ở đình là một phần nghi lễ. Ngồi đúng chỗ dành cho khán giả, không đi ngang trước sân khấu khi đang diễn, không đứng chắn hướng nhìn từ bàn thờ ra sân khấu. Tắt đèn flash khi chụp ảnh.
Muốn thưởng cho diễn viên thì hỏi trước. Lệ ném tiền thưởng lên sân khấu không phải đình nào cũng giữ. Có thể góp vào thùng công đức của đình hoặc đưa trực tiếp cho trưởng đoàn sau buổi diễn.
Đờn ca tài tử ở đám giỗ là của gia chủ. Nếu được mời, cứ ngồi nghe, vỗ tay sau mỗi bài. Đừng xin ca nếu chưa được mời; người chơi có bài bản, có nhịp riêng, chen vào dễ làm lạc.
Đón lân trước cửa. Chuẩn bị phong bì lì xì, dọn khoảng trống trước cửa, cất đồ dễ vỡ. Giữ trẻ nhỏ đứng xa chỗ múa, nhất là khi có tiết mục leo cột, xếp người.
Giữ yên cho hàng xóm. Tiếng trống lân, tiếng loa đờn ca có thể vang xa. Nếu chính bạn tổ chức, nên báo trước với hàng xóm và kết thúc trước giờ khuya.
Câu hỏi thường gặp
Hát bội và cải lương khác nhau thế nào?
Hát bội là sân khấu cổ, diễn tích xưa, vẽ mặt, động tác cách điệu, gắn với nghi lễ ở đình. Cải lương ra đời muộn hơn, khoảng đầu thế kỷ hai mươi, dùng nhiều bài bản đờn ca tài tử, diễn tích cả xưa lẫn nay, gần với đời sống hơn và thường diễn ở rạp, sân khấu ngoài trời.
Đình ở Nhà Bè còn mời hát bội trong lễ Kỳ Yên không?
Một số đình vẫn mời khi có điều kiện, nhưng không phải năm nào, đình nào cũng có. Nhiều đình thay bằng đờn ca tài tử hoặc chỉ giữ phần lễ cúng. Muốn biết năm nay đình gần nhà có hát bội không, nên hỏi ban quý tế trước mùa lễ.
Người không biết gì về hát bội có xem được không?
Được. Không cần hiểu hết lời ca, chỉ cần nhìn màu mặt vẽ để đoán tính cách nhân vật, nghe tiếng trống chầu để biết đoạn nào hay. Nếu ngồi cạnh một cụ trong làng, hỏi nhỏ vài câu, các cụ thường rất vui lòng giải thích.
Muốn học đờn ca tài tử ở Nhà Bè thì bắt đầu từ đâu?
Hỏi ở nhà văn hoá xã hoặc ủy ban xã xem có câu lạc bộ sinh hoạt không. Cũng có thể hỏi người lớn tuổi trong xóm, nhiều người biết nhóm chơi gần nhà. Nhiều người bắt đầu bằng việc ngồi nghe vài buổi rồi xin học một cây đờn.
Mời đoàn lân khai trương cần lưu ý gì?
Chọn đoàn có người giới thiệu, thoả thuận rõ giờ múa, thời lượng, số người và khoản lì xì. Đảm bảo chỗ múa không chắn đường, có người giữ trật tự, không đốt pháo. Nếu múa trên lề đường đông xe, nên chọn giờ vắng và báo trước với hàng xóm.
Trẻ con ở chung cư có thể tham gia đội lân không?
Một số đội lân trong xóm, ở nhà văn hoá hay ở chùa nhận thiếu nhi tập vào dịp hè hoặc trước Trung thu. Phụ huynh nên hỏi rõ người phụ trách, lịch tập và độ an toàn, nhất là những tiết mục cần leo trèo, đội người.