Với gia đình gốc Nhà Bè, thờ cúng tổ tiên là trục của đời sống gia đình: bàn thờ ông bà ở gian giữa nhà, đám giỗ là ngày con cháu tụ họp, mộ phần ông bà nằm trong vườn hay ở đất nhà, phần đất hương hoả để lại cho người lo việc thờ cúng. Đô thị hoá đã làm đổi thay nhiều thứ — vườn thành nhà phố, mộ phải dời khi mở đường — nhưng nếp đám giỗ và bàn thờ ông bà vẫn được giữ rất bền.
Người mới về sống cạnh các gia đình gốc ở hai xã Nhà Bè và Hiệp Phước sớm muộn cũng được mời ăn giỗ, hoặc thấy hàng xóm cả tuần lo chuẩn bị một đám giỗ lớn. Có người mua đất rồi mới phát hiện trong vườn có ngôi mộ cũ. Bài này giải thích nếp thờ cúng tổ tiên của người miền Nam nói chung và ở vùng ven sông Nhà Bè nói riêng, để bạn hiểu và ứng xử cho phải. Phần liên quan đến đất đai chỉ nêu nguyên lý; khi có việc thật, cần hỏi cơ quan có thẩm quyền ở xã.
Bàn thờ ông bà ở gian giữa: cách bày của nhà miền Nam
Bước vào một ngôi nhà cũ của gia đình gốc Nhà Bè, chỗ trang trọng nhất là gian giữa, nơi đặt bàn thờ ông bà. Bàn thờ thường là một tủ thờ gỗ hoặc một bàn cao, trên có di ảnh, bài vị, lư hương, đôi chân đèn, bình hoa, đĩa trái cây. Nhà khá giả có thêm hoành phi, câu đối hai bên, có khi một bộ tràng kỷ phía trước để tiếp khách. Dưới bàn thờ ông bà thường có bàn thờ ông Địa – Thần Tài đặt sát đất, quay ra cửa.
Nhà miền Nam ít thờ theo chi họ lớn như miền Bắc. Mỗi nhà thờ cha mẹ, ông bà của mình, người con được giao lo hương hoả thờ thêm các đời trên. Có dòng họ lâu đời trong vùng dựng nhà thờ họ riêng, nhưng không phổ biến như các làng miền Bắc. Nhà thờ họ ở vùng Nhà Bè, nếu có, thường là căn nhà cũ của tổ tiên, giao cho một chi trông nom.
Khi nhà cũ được xây lại thành nhà phố nhiều tầng, bàn thờ hay được đưa lên tầng trên cùng, gọi là phòng thờ. Cách này phổ biến ở cả nhà phố lẫn căn hộ chung cư: có nhà dành nguyên một phòng, có nhà chỉ treo một kệ thờ trên tường phòng khách. Dù nhỏ hay lớn, ngày rằm, mùng một và ngày giỗ vẫn có người thắp nhang, thay nước, thay hoa.
Đám giỗ: ngày con cháu về nhà
Đám giỗ là ngày tưởng nhớ người đã khuất, tính theo ngày mất âm lịch. Người miền Nam thường làm giỗ vào ngày trước ngày mất gọi là "tiên thường", cũng có nhà làm đúng ngày "chánh giỗ". Đám giỗ ông bà, cha mẹ là dịp quan trọng nhất trong năm của một gia đình, con cháu ở xa cũng cố về. Những dòng họ lớn ở vùng Nhà Bè có đám giỗ đông tới mấy chục mâm, dựng rạp ra cả hẻm.
Việc chuẩn bị bắt đầu từ mấy ngày trước. Phụ nữ trong nhà đi chợ, làm gà, nấu nồi thịt kho, canh khổ qua, gỏi, xôi, chè. Ở vùng ven sông, mâm giỗ có thêm món cá, tôm, cua theo mùa. Đàn ông lo dựng rạp, mượn bàn ghế, dọn dẹp bàn thờ. Buổi sáng hoặc chiều ngày giỗ, người con trưởng đứng ra khấn, mời ông bà về dùng cơm, rồi lần lượt con cháu lên thắp nhang.
Sau lễ là phần ăn uống, chuyện trò. Đây là lúc họ hàng gặp nhau, bàn chuyện nhà, chuyện đất, chuyện con cái học hành. Có nhà mời nhóm đờn ca tài tử góp vui. Đám giỗ ở miền Nam không nặng nghi thức, khá cởi mở với hàng xóm và bạn bè; người mới đến được mời thì cứ nhận lời.
Được hàng xóm mời ăn giỗ: nên làm gì
Nhận lời hay từ chối đều được. Lời mời ăn giỗ ở miền Nam rất tự nhiên, không ai trách nếu bạn bận. Nhưng nhận lời một lần là cách nhanh nhất để thành người quen của xóm.
Mang theo chút quà. Một giỏ trái cây, một hộp bánh hay chai nước ngọt là phù hợp. Có người góp phong bì nhỏ, nhưng với hàng xóm mới quen thì quà là đủ.
Thắp nhang khi đến. Nếu gia chủ mời, lên thắp một nén nhang ở bàn thờ trước khi ngồi vào mâm. Không biết khấn gì thì chỉ cần vái ba vái, nói thầm lời chào.
Đến đúng giờ, về đừng quá khuya. Đám giỗ thường bắt đầu ăn sau khi cúng xong. Nếu có nhậu kéo dài, bạn có thể xin phép về trước mà không ai phiền.
Giữ ý trong lời nói. Đây là ngày tưởng nhớ, tránh chuyện gây tranh cãi, đặc biệt chuyện đất đai, chia tài sản của gia đình chủ nhà dù họ có nhắc tới.
Việc hiếu ở xóm: từ lễ tang đến cúng thất, mãn tang
Thờ cúng tổ tiên bắt đầu từ lúc một người trong nhà qua đời. Ở các xóm cũ của Nhà Bè, việc hiếu thường làm tại nhà: dựng rạp trước cửa, bày bàn thờ tạm, mời nhạc lễ, người trong xóm đến phụ một tay. Hàng xóm mang theo nhang đèn, phong bì phúng điếu, ngồi lại một chút với gia đình. Đám tang ở miền Nam thường kéo dài vài ngày, ban đêm có người thức canh, uống trà, nói chuyện về người đã khuất.
Sau khi an táng hay hoả táng, gia đình cúng thất mỗi bảy ngày cho tới bốn mươi chín ngày, rồi cúng một trăm ngày, giỗ đầu, giỗ hết tức mãn tang. Trong thời gian này, con cháu thường kiêng tổ chức cưới hỏi, ăn mặc giản dị, có nhà để tang trên áo một miếng vải đen nhỏ. Sau giỗ hết, người đã khuất được đưa lên bàn thờ chung cùng ông bà, từ đó cúng theo ngày giỗ hằng năm.
Ở khu chung cư và khu dân cư mới, việc tổ chức tang lễ tại nhà khó hơn vì không gian chật, nhiều gia đình chọn nhà tang lễ. Nếu nhà hàng xóm có việc hiếu, một lời chia buồn, một phong bì nhỏ và sự thông cảm với tiếng nhạc lễ mấy ngày liền là cách ứng xử được trân trọng nhất trong xóm.
Mộ trong vườn và đất hương hoả: chuyện đất đai gắn với thờ cúng
Ở vùng nông thôn Nam Bộ xưa, trong đó có Nhà Bè, người ta thường chôn cất ông bà ngay trong vườn nhà hay trên đất ruộng của gia đình. Ngôi mộ xây đá ong hoặc xi măng, có bia, có mái che, nằm dưới tán cây dừa, cây xoài. Con cháu ra vào thấy mộ ông bà hằng ngày. Phần đất có mộ và nhà thờ thường được để lại làm "đất hương hoả", giao cho người lo việc cúng giỗ, theo truyền thống không chia, không bán.
Khi Nhà Bè đô thị hoá, đất vườn được chia nhỏ, bán, làm nhà, làm dự án. Chuyện mộ trong vườn và đất hương hoả trở thành vấn đề rất thực tế. Người mua đất có khi gặp ngôi mộ trên thửa đất mình mua; anh em trong nhà có khi bất đồng về việc bán phần đất hương hoả. Về pháp lý, đất có mộ hay đất hương hoả vẫn là đất có chủ sử dụng, việc mua bán, chia tách theo quy định đất đai và thoả thuận trong gia đình.
Nếu bạn đang tìm mua đất ở Nhà Bè, nên hỏi rõ trên thửa đất có mộ không, gia đình người bán đã thống nhất việc dời mộ chưa, có tranh chấp trong họ hàng không. Đừng tin lời hứa miệng "sẽ dời sau". Chuyện kiểm tra quy hoạch, giấy tờ thì đến ủy ban xã; phần này trang có bài riêng ở mục thủ tục hành chính và mục sống – an cư.
Dời mộ khi giải toả: thủ tục, lễ cúng và nỗi lòng người ở lại
Khi các trục đường lớn, khu dân cư, khu công nghiệp mở ra, nhiều khu mộ gia đình ở Nhà Bè nằm trong phạm vi giải toả. Việc dời mộ vừa là thủ tục hành chính vừa là việc gia đình. Về thủ tục, khu mộ trong dự án thường được kiểm đếm, có chính sách hỗ trợ di dời theo quy định; gia đình nhận thông báo, kê khai và thực hiện theo hướng dẫn của ban bồi thường hoặc chính quyền xã. Mức hỗ trợ, thời hạn cụ thể tuỳ từng dự án, cần hỏi trực tiếp nơi phụ trách.
Về gia đình, dời mộ là một việc lớn. Nhiều nhà chọn ngày, làm lễ cúng xin phép trước khi bốc mộ, mời người có kinh nghiệm cải táng. Hài cốt có thể được đưa về nghĩa trang, đặt vào tháp mộ của gia đình ở nơi khác, hoặc hoả táng rồi gửi tro cốt ở chùa. Xu hướng hoả táng và gửi chùa ngày càng phổ biến ở vùng ven đô, vì đất chật và chi phí xây mộ mới cao.
Với người già trong nhà, dời mộ ông bà khỏi mảnh vườn cũ là một nỗi buồn. Không ít cụ kể lại rằng đó là lúc thấy rõ nhất làng mình đã đổi khác. Nếu bạn là hàng xóm mới, thấy nhà bên đang lo dời mộ, một lời hỏi thăm hay một tay giúp dọn dẹp là cách ứng xử đẹp nhất.
Thờ cúng tổ tiên trong căn hộ: người trẻ giữ nếp thế nào
Thế hệ con cháu gia đình gốc Nhà Bè hôm nay nhiều người sống ở căn hộ chung cư, nhà phố nhỏ, hoặc đã chuyển lên nội thành. Họ vẫn giữ nếp thờ cúng nhưng theo cách gọn hơn: một kệ thờ treo tường, một di ảnh, một bát nhang, ngày rằm mùng một thắp nhang trước khi đi làm. Đám giỗ lớn thì về nhà cha mẹ hoặc nhà người anh trưởng lo hương hoả.
Ở chung cư, việc thắp nhang cần chú ý an toàn phòng cháy và khói. Nhiều gia đình chuyển sang nhang ít khói, nhang ngắn, có người dùng đèn thay nến. Đốt vàng mã trong căn hộ là không nên; nhiều toà nhà có quy định riêng về chỗ đốt hoặc cấm đốt. Hỏi ban quản lý trước khi làm lễ có đốt giấy.
Điều đáng quý là dù cách thờ thay đổi, ý nghĩa vẫn còn: nhớ người đi trước, giữ mối liên hệ giữa anh em họ hàng. Với người mới về Nhà Bè từ nơi khác, có thể nếp thờ cúng ở quê mình khác chút ít, nhưng nhìn vào bàn thờ nhà hàng xóm, bạn sẽ thấy nhiều điểm chung hơn là khác biệt.
Một thói quen tốt mà nhiều gia đình trẻ ở Nhà Bè đang làm là ghi lại ngày giỗ, tên, quê quán của ông bà các đời vào một cuốn sổ hay một tệp chung cho anh em trong nhà. Trước kia, những điều này nằm trong trí nhớ của người lớn tuổi; khi các cụ mất, con cháu nhiều khi không còn nhớ ông cố bà cố mất ngày nào, mộ ở đâu. Ghi chép từ bây giờ giúp đời sau giữ được mạch nối với gốc gác, nhất là khi gia đình đã tản ra nhiều nơi.
Câu hỏi thường gặp
Người miền Nam làm giỗ vào ngày nào?
Thường tính theo ngày mất âm lịch. Nhiều nhà làm vào ngày trước ngày mất, gọi là tiên thường, mời họ hàng ăn giỗ; ngày chánh giỗ chỉ cúng trong nhà. Cũng có nhà làm đúng ngày mất. Mỗi gia đình theo nếp riêng, không có quy định bắt buộc.
Đi ăn giỗ nhà hàng xóm nên mang gì?
Một giỏ trái cây, hộp bánh hoặc vài chai nước là phù hợp với hàng xóm mới quen. Người thân thiết hơn có thể góp phong bì. Quan trọng là đến đúng giờ, thắp nén nhang nếu được mời và vui vẻ trò chuyện với gia chủ.
Mua đất có mộ cũ ở Nhà Bè có sao không?
Về pháp lý cần làm rõ ai là chủ ngôi mộ, gia đình đã thống nhất dời chưa, có tranh chấp trong họ hàng không, và đất có đúng mục đích sử dụng không. Nên thoả thuận việc dời mộ bằng văn bản trước khi giao tiền, và kiểm tra quy hoạch tại ủy ban xã.
Mộ gia đình nằm trong dự án giải toả thì làm thế nào?
Gia đình sẽ nhận thông báo kiểm đếm, kê khai theo hướng dẫn của ban bồi thường hoặc chính quyền xã. Mức hỗ trợ di dời và thời hạn tuỳ từng dự án. Nên giữ đủ giấy tờ, hỏi rõ trực tiếp nơi phụ trách và tránh nghe lời đồn.
Đất hương hoả có bán được không?
Theo truyền thống, đất hương hoả để lại cho việc thờ cúng và không chia bán. Về pháp lý, việc chuyển nhượng phụ thuộc người đứng tên quyền sử dụng đất và thoả thuận của các đồng thừa kế. Khi có tranh chấp, nên hoà giải trong gia đình trước, cần thì nhờ tư vấn pháp lý.
Thắp nhang trong căn hộ chung cư cần lưu ý gì?
Dùng nhang ít khói, đặt bát nhang chắc chắn, xa rèm cửa và đồ dễ cháy, không để nhang cháy khi đi vắng. Không đốt vàng mã trong căn hộ. Kiểm tra quy định của toà nhà về khu vực được phép đốt giấy trong các dịp lễ.