Bước vào gần như bất kỳ cửa hàng, quán ăn, văn phòng nhỏ nào ở Nhà Bè, bạn sẽ thấy một bàn thờ thấp sát đất, quay ra cửa, có tượng ông Địa bụng to cười hiền và Thần Tài cầm thỏi vàng. Thờ ông Địa – Thần Tài là nếp phổ biến của người buôn bán miền Nam, đi kèm các lễ cúng khai trương, cúng rằm mùng một, vía Thần Tài mùng 10 tháng Giêng. Đây là phong tục dân gian, không bắt buộc, nhưng hiểu nó giúp người mới mở hàng ở Nhà Bè hoà nhập với hàng xóm.
Nhà Bè đang có rất nhiều cửa hàng mới mở dọc các trục Nguyễn Hữu Thọ, Huỳnh Tấn Phát, Lê Văn Lương, quanh các khu dân cư mới và khu nhà trọ gần khu công nghiệp Hiệp Phước. Người chủ có thể từ tỉnh khác vào, có thể là người trẻ lần đầu kinh doanh. Bài này giải thích ý nghĩa của các lễ cúng quen thuộc, cách làm gọn, chi phí hợp lý theo kiểu tuỳ tâm, và những điều cần chú ý về an toàn. Bài không khuyên bạn phải thờ hay phải cúng; đó là lựa chọn riêng.
Ông Địa và Thần Tài là ai trong tín ngưỡng dân gian Nam Bộ
Ông Địa, gọi đầy đủ là Thổ Địa, là vị thần giữ đất trong tín ngưỡng dân gian. Người xưa tin mỗi mảnh đất có một vị thần cai quản, ở đâu thì nhờ thần nơi ấy che chở. Trong nhà, trong cửa hàng, ông Địa được thờ ở góc nhà sát đất, như vị thần giữ nhà, giữ của. Hình tượng ông Địa ở miền Nam rất gần gũi: bụng phệ, áo để hở, tay cầm quạt, miệng cười tươi, giống nhân vật ông Địa trong đoàn múa lân.
Thần Tài là vị thần cai quản tiền của, được người buôn bán thờ để cầu làm ăn thuận lợi. Tượng Thần Tài thường mặc áo đỏ hoặc vàng, đội mũ quan, tay cầm thỏi vàng. Ở miền Nam, ông Địa và Thần Tài gần như luôn được thờ chung trên một bàn, gọi gộp là "bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa". Một số nhà thờ thêm ông Táo trong bếp, thờ Phật hoặc ông bà trên lầu, nhưng ông Địa – Thần Tài luôn ở tầng trệt, sát cửa.
Tín ngưỡng này có nguồn gốc pha trộn giữa văn hoá Việt và văn hoá người Hoa vốn rất mạnh trong giới buôn bán ở Sài Gòn – Chợ Lớn. Từ đó lan khắp miền Nam, trở thành nếp chung của người kinh doanh nhỏ, bất kể quê quán.
Bàn thờ ông Địa – Thần Tài gồm những gì
Bàn thờ đơn giản, có thể mua trọn bộ ở các cửa hàng đồ thờ trên địa bàn hoặc ở chợ. Một bàn thờ cơ bản thường có:
- Trang thờ bằng gỗ, kiểu miếu nhỏ, đặt sát đất, lưng dựa tường chắc, mặt nhìn ra cửa chính.
- Tượng ông Địa và Thần Tài bằng sứ hoặc gỗ. Theo cách bày phổ biến, nhìn từ ngoài vào thì Thần Tài bên trái, ông Địa bên phải.
- Bát nhang đặt giữa, đổ tro hoặc cát sạch.
- Đèn: đèn dầu, nến hoặc đèn điện. Nhiều nhà hiện nay dùng đèn điện để giảm nguy cơ cháy.
- Bình hoa, đĩa trái cây, thường thay vào ngày rằm, mùng một.
- Ly nước, chung rượu, có nhà thêm một con heo đất, một ông Thần Tài nhỏ bằng vàng mỹ ký.
Bàn thờ không cần to hay đắt tiền. Điều quan trọng là sạch sẽ, gọn gàng, đặt chỗ an toàn, không bị nước mưa tạt vào khi mưa lớn hay ngập triều cường — chuyện rất thực tế ở những tuyến đường thấp của Nhà Bè.
Lễ khai trương cửa hàng: trình tự gọn cho người mới
Khai trương là ngày đầu tiên mở cửa bán hàng. Người buôn bán miền Nam thường làm một lễ cúng nhỏ để mở đầu. Trình tự sau là cách làm gọn, phổ biến; mỗi người có thể thêm bớt:
- Chọn ngày giờ: nhiều người chọn ngày đẹp theo lịch, nhưng cũng nhiều người chọn ngày thuận tiện cho việc nhập hàng, mời khách. Không có ngày nào bắt buộc.
- An vị bàn thờ: đặt bàn thờ ông Địa – Thần Tài vào chỗ cố định từ hôm trước hoặc sáng hôm đó, lau sạch, bày đồ thờ.
- Chuẩn bị mâm lễ: hoa, trái cây, nhang đèn, xôi, chè, gà luộc hoặc heo quay tuỳ điều kiện, bánh kẹo, nước. Mâm đặt trước cửa hàng, hướng ra ngoài.
- Khấn: chủ cửa hàng thắp nhang, khấn báo việc mở hàng, xin cho buôn bán thuận lợi, khách đến đông, người làm bình an.
- Mở cửa đón khách: sau lễ, bán món hàng đầu tiên. Nhiều người quý "người mở hàng" và tặng kèm chút quà.
- Chia lộc: lễ vật hạ xuống mời người làm, hàng xóm. Đây là dịp làm quen với các cửa hàng bên cạnh.
Có người mời thêm múa lân cho vui; nếu làm, nên chọn giờ vắng xe, có người giữ trật tự, không chắn lối đi chung và không đốt pháo.
Cúng rằm, mùng một và vía Thần Tài mùng 10 tháng Giêng
Sau khai trương, người buôn bán ở Nhà Bè thường thắp nhang ông Địa – Thần Tài mỗi sáng khi mở cửa và mỗi tối trước khi đóng cửa. Ngày rằm, mùng một, bàn thờ được thay hoa, thay trái cây, có nhà cúng thêm xôi chè. Cúng rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và cúng cô hồn ở các cửa hàng thường làm to hơn ngày thường.
Ngày vía Thần Tài, mùng 10 tháng Giêng âm lịch, là ngày người buôn bán coi trọng. Sáng hôm đó, nhiều cửa hàng cúng một mâm có heo quay hoặc thịt luộc, tôm, trứng, trái cây, cầu một năm làm ăn suôn sẻ. Những năm gần đây, ngày vía Thần Tài còn gắn với thói quen mua vàng lấy may, các tiệm vàng đông khách; người mới đến nên hiểu đây là một phong tục mua sắm, không phải điều bắt buộc.
Với cửa hàng của người trẻ, văn phòng nhỏ, cách làm có thể gọn hơn nhiều: một bàn thờ nhỏ, thắp nhang buổi sáng, thay hoa ngày rằm. Điều quan trọng là làm đều đặn, sạch sẽ, không gây phiền cho người xung quanh, chứ không ở mâm lễ lớn hay nhỏ.
An toàn và lịch sự khi cúng ở cửa hàng
Đề phòng cháy. Nhang đèn để qua đêm khi đóng cửa là nguyên nhân gây cháy thường gặp ở cửa hàng. Dùng đèn điện thay nến, cắm nhang chắc, không để gần thùng giấy, rèm vải, và không để lửa khi không có người trông.
Đốt giấy tiền có kiểm soát. Nếu đốt vàng mã ngày rằm hay cúng cô hồn, đốt trong thau kim loại, đặt xa xe cộ, dây điện, có sẵn nước. Dọn sạch tro sau khi đốt.
Không lấn vỉa hè, lòng đường. Mâm cúng lớn bày ra vỉa hè chỉ nên trong thời gian ngắn, dọn ngay sau lễ. Lấn chiếm kéo dài vừa gây phiền vừa có thể bị nhắc nhở.
Tôn trọng niềm tin khác. Người làm hoặc khách của bạn có thể theo tôn giáo khác hay không có thói quen này. Không ép ai thắp nhang, không đặt điều kiện công việc theo việc cúng.
Chi tiêu hợp lý. Lễ cúng không cần tốn kém. Một mâm vừa phải, đúng lòng, hợp hơn một mâm hoành tráng khi việc kinh doanh còn chưa ổn định.
Mỗi kiểu kinh doanh ở Nhà Bè giữ nếp cúng một kiểu
Nhà Bè có nhiều loại hình kinh doanh khác nhau, và nếp cúng của mỗi loại cũng có nét riêng. Quán cơm, quán nhậu phục vụ công nhân quanh khu công nghiệp Hiệp Phước thường có bàn thờ ông Địa – Thần Tài ngay quầy thu ngân, thêm bàn thờ ông Táo trong bếp; ngày rằm có mâm trái cây đặt trên quầy. Cửa hàng vật liệu xây dựng, sắt thép dọc các trục lớn hay cúng lớn vào dịp đầu năm và ngày vía Thần Tài, vì đó là lúc các công trình bắt đầu vào mùa.
Văn phòng công ty kho vận, dịch vụ cảng thường làm gọn: một bàn thờ nhỏ ở góc sảnh, cúng khai trương và cúng đầu năm, có khi kết hợp với buổi gặp mặt khai xuân của nhân viên. Người làm nghề sông, chủ ghe chở hàng thì giữ bàn thờ trên ghe như đã nói ở bài riêng về tục cúng ghe. Các tiệm tạp hoá trong hẻm, sạp chợ thì gần như chủ sạp nào cũng thắp nhang mỗi sáng trước khi bán mối đầu tiên.
Hiểu sự khác nhau này giúp bạn khi giao dịch với các cửa hàng, đối tác trên địa bàn: đến chúc mừng khai trương, gửi lẵng hoa, hay tránh hẹn gặp làm ăn vào sáng mùng 10 tháng Giêng khi người ta đang bận cúng.
Dọn chỗ, sang tiệm, đóng cửa hàng: làm gì với bàn thờ
Kinh doanh nhỏ ở vùng ven đô thay đổi nhanh: mặt bằng tăng giá thì dọn đi, buôn bán khá thì mở thêm chi nhánh, có khi phải đóng cửa. Người miền Nam có thói quen làm một lễ nhỏ khi chuyển bàn thờ ông Địa – Thần Tài: thắp nhang khấn báo việc dời chỗ, gói tượng cẩn thận, mang theo sang chỗ mới rồi an vị lại. Bát nhang có nhà mang theo, có nhà thay mới.
Khi sang nhượng cửa hàng cho người khác, nhiều chủ cũ để lại bàn thờ nếu người mới muốn giữ, hoặc tháo mang về. Nên thoả thuận rõ điều này lúc bàn giao mặt bằng để tránh khó xử. Nếu không muốn thờ nữa, người ta thường mang tượng lên chùa nhờ gửi, không vứt bỏ tuỳ tiện.
Những việc này thuần tuý là nếp văn hoá, không có quy định bắt buộc. Nhưng làm nhẹ nhàng, chu đáo cũng là cách thể hiện sự tôn trọng với những người đã cùng mình buôn bán ở nơi đó, và với hàng xóm cũ.
Hoà nhập với hàng xóm buôn bán ở Nhà Bè
Người mở hàng ở Nhà Bè, nhất là ở các tuyến đường có nhiều cửa hàng liền kề, sẽ nhanh chóng nhận ra nhịp chung: sáng mở cửa thắp nhang, rằm mùng một có mâm trái cây trước cửa, tháng Bảy cúng cô hồn chiều mùng 2 và rằm, Tết nghỉ vài ngày rồi mở hàng lại vào ngày đẹp. Hoà theo nhịp này, dù chỉ một phần, giúp bạn dễ làm quen với chủ các cửa hàng bên cạnh.
Hàng xóm buôn bán là nguồn thông tin quý cho người mới: chỗ nào nhập hàng rẻ, thợ điện nước nào làm tốt, đường nào hay ngập khi triều cường, giờ nào xe container chạy nhiều. Một đĩa xôi chia lộc hôm khai trương, một câu hỏi thăm hôm rằm là cách mở đầu những mối quan hệ ấy.
Về mặt kinh doanh, nếp cúng không thay được những việc căn bản: giấy phép đúng quy định, hàng hoá rõ nguồn gốc, giá cả minh bạch, phục vụ tử tế. Các thủ tục đăng ký kinh doanh, thuế sau khi bỏ cấp huyện được nói ở mục thủ tục hành chính và mục kinh tế – doanh nghiệp của trang. Còn những doanh nghiệp đang hoạt động trên địa bàn, bạn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang để tìm nhà cung cấp, đối tác gần mình.
Câu hỏi thường gặp
Mở cửa hàng ở Nhà Bè có bắt buộc thờ ông Địa – Thần Tài không?
Không bắt buộc. Đây là phong tục dân gian, mỗi người tự quyết theo niềm tin và hoàn cảnh. Nhiều cửa hàng của người theo tôn giáo khác hoặc không theo tôn giáo vẫn hoạt động bình thường mà không có bàn thờ này.
Bàn thờ ông Địa – Thần Tài nên đặt ở đâu trong cửa hàng?
Theo cách phổ biến, bàn thờ đặt sát đất, lưng dựa vào tường chắc, mặt nhìn ra cửa chính, tránh chỗ ẩm ướt, chỗ dễ bị nước tạt khi mưa hay triều cường. Quan trọng là chỗ sạch sẽ, an toàn phòng cháy và không vướng lối đi.
Ngày vía Thần Tài là ngày nào?
Ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch. Người buôn bán thường cúng một mâm vào buổi sáng để cầu làm ăn thuận lợi. Thói quen mua vàng lấy may ngày này là phong tục mua sắm, không bắt buộc, nên cân nhắc theo khả năng tài chính.
Lễ khai trương cần chuẩn bị những gì?
Cơ bản gồm nhang đèn, hoa, trái cây, xôi chè hoặc món mặn tuỳ điều kiện, nước và bánh kẹo. Mâm đặt trước cửa hàng, chủ cửa hàng thắp nhang khấn báo việc mở hàng. Sau lễ, chia lộc cho người làm và hàng xóm.
Thắp nhang qua đêm ở cửa hàng có nguy hiểm không?
Có nguy cơ cháy, nhất là cửa hàng nhiều hàng hoá dễ cháy, cửa hàng đóng kín ban đêm. Nên dùng đèn điện thay nến, không để nhang cháy khi không có người trông, và kiểm tra bàn thờ trước khi đóng cửa ra về.
Người làm không theo phong tục này có phải tham gia cúng không?
Không nên ép. Chủ cửa hàng có thể tự thắp nhang, người làm theo niềm tin khác chỉ cần tôn trọng không gian thờ. Việc cúng không nên gắn với điều kiện làm việc hay đánh giá nhân viên.