Tàu biển vào các cảng của TP Hồ Chí Minh đi theo hai luồng chính, và cả hai gặp nhau ở ngã ba sông Nhà Bè: luồng Lòng Tàu theo sông Lòng Tàu xuyên qua rừng Sác Cần Giờ ra vịnh Gành Rái phía Vũng Tàu, còn luồng Soài Rạp theo sông Soài Rạp rộng mênh mông chảy ra cửa Soài Rạp. Nhà Bè vì thế là nơi mọi con tàu vào thành phố bằng đường sông đều phải đi qua.
Người sống ven sông ở Phú Xuân, Hiệp Phước quen cảnh tàu lớn đi ngang nhà mỗi ngày, nhưng ít ai được nghe giải thích vì sao có tàu chạy ban đêm, vì sao có lúc tàu đậu chờ giữa sông, vì sao bờ chỗ này sạt còn chỗ kia không. Bài này nói về hai luồng tàu dưới góc nhìn của người ở bờ: luồng là gì, khác nhau ra sao, thuỷ triều chi phối thế nào, người hoa tiêu làm gì, và luồng tàu đụng chạm đến đời sống ghe xuồng, bờ bãi ra sao. Chuyện thuỷ văn, mực triều trong đời sống hằng ngày có bài riêng ở mục sông nước.
Luồng tàu là gì và vì sao không phải chỗ nào trên sông cũng chạy được
Nhìn từ bờ, sông Nhà Bè và Soài Rạp rộng tới mức tưởng tàu muốn chạy đâu cũng được. Thực tế đáy sông không bằng phẳng: có chỗ sâu, có bãi cạn ngầm, có doi cát bồi theo mùa. Luồng hàng hải là dải nước đủ sâu và đủ rộng mà cơ quan hàng hải đã khảo sát, thả phao báo hiệu hai bên và công bố cho tàu biển đi theo. Tàu lớn đi lệch khỏi luồng là có nguy cơ mắc cạn, mà một con tàu chở hàng nghìn tấn nằm kẹt giữa sông thì vừa tốn kém vừa chắn đường các tàu khác.
Ban ngày, người đứng bờ dễ thấy các phao luồng sơn màu nổi lềnh bềnh; ban đêm phao chớp đèn theo nhịp quy ước. Ở những khúc quanh còn có cột tiêu, đèn chập trên bờ để tàu ngắm thẳng hướng. Với ghe xuồng nhỏ của người địa phương, mấy cái phao này chính là ranh giới cần nhớ: trong luồng là đường của tàu lớn, đi qua phải nhanh và nhìn kỹ, còn câu lưới, thả đáy thì phải ở ngoài luồng.
Độ sâu của luồng không cố định. Phù sa từ sông Đồng Nai, sông Sài Gòn đổ về, cộng với cát bị sóng và dòng chảy đẩy qua lại, khiến luồng cạn dần nếu không nạo vét. Vì vậy thỉnh thoảng người ven sông lại thấy tàu hút, sà lan chở bùn hoạt động giữa dòng. Cỡ tàu được phép vào và giờ được phép chạy do cơ quan hàng hải công bố theo từng thời kỳ, sau mỗi đợt khảo sát độ sâu.
Lòng Tàu và Soài Rạp khác nhau thế nào
Hai luồng chia nhau từ ngã ba sông Nhà Bè nhưng đi qua hai vùng đất rất khác nhau. Bảng dưới so ở mức đặc điểm chung; giới hạn cỡ tàu, độ sâu cụ thể luôn theo thông báo hàng hải hiện hành.
| Đặc điểm | Luồng Lòng Tàu | Luồng Soài Rạp |
|---|---|---|
| Hướng đi | Từ ngã ba Nhà Bè đi về phía đông nam, xuyên rừng Sác Cần Giờ ra vịnh Gành Rái | Từ ngã ba Nhà Bè xuôi về phía nam, giữa Nhà Bè – Cần Giờ một bên và Cần Giuộc – Gò Công bên kia, ra cửa Soài Rạp |
| Dáng sông | Hẹp hơn, nhiều khúc quanh gắt | Rất rộng, thẳng hơn nhưng có nhiều bãi cạn ngầm |
| Lịch sử | Luồng truyền thống, tàu vào cảng Sài Gòn từ thời Pháp thuộc đã đi đường này | Được nạo vét, chỉnh trị để chia tải cho Lòng Tàu và phục vụ các cảng phía nam như Hiệp Phước |
| Cảng gắn bó | Các cảng trên sông Sài Gòn, sông Nhà Bè | Cụm cảng Hiệp Phước và các bến hai bờ Soài Rạp |
| Điều người ở bờ thấy | Tàu đi sát rừng đước, sóng đập vào bờ rừng | Tàu đi giữa dòng rộng, sóng lan xa vào bờ đất bãi |
Với người Nhà Bè, Soài Rạp gần gũi hơn: luồng chạy dọc phía tây và nam vùng đất, ngang qua Hiệp Phước, nên những con tàu vào cụm cảng Hiệp Phước đều đi luồng này. Lòng Tàu thì người Phú Xuân nhìn thấy tàu rẽ vào ở phía đông, phía bến phà Bình Khánh, rồi khuất dần sau dải rừng của Cần Giờ.
Thuỷ triều quyết định giờ tàu chạy
Vùng Nhà Bè chịu chế độ bán nhật triều không đều: mỗi ngày nước lên xuống hai lần với độ cao không bằng nhau. Với ghe xuồng, điều này chỉ là chuyện chọn giờ đi cho thuận nước. Với tàu biển lớn, nó quyết định tàu có vào được hay không. Một con tàu chở đầy hàng ăn nước sâu, nên có những khúc luồng chỉ an toàn khi nước lớn; lúc nước ròng, tàu phải đợi ở vùng neo phía ngoài.
Đó là lý do người ven sông hay thấy tàu chạy vào lúc nửa đêm, rạng sáng, hoặc thấy một đoàn tàu nối nhau đi qua trong khoảng ngắn rồi sông lại vắng. Lịch tàu chạy theo lịch con nước, không theo giờ hành chính. Dòng chảy mạnh lúc triều đổi chiều cũng làm tàu khó điều khiển ở khúc quanh, nên tàu thường được hỗ trợ bởi tàu lai khi cập và rời bến.
Mùa gió chướng cuối năm, gió thổi ngược dòng làm mặt sông nổi sóng, tàu nhỏ và sà lan phải cẩn thận hơn. Những tháng triều cường mạnh, nước dâng cao gây ngập đường ven sông, nhưng với tàu lớn đó lại là lúc luồng sâu hơn. Cùng một con nước, người trên bờ lo ngập, người trên tàu lại tính chuyện tranh thủ chạy, một nghịch lý quen thuộc của vùng cửa ngõ đường thuỷ.
Người hoa tiêu: ai dẫn tàu qua Nhà Bè
Thuyền trưởng tàu biển nước ngoài có thể rất giỏi nghề nhưng không thuộc từng bãi cạn, từng khúc quanh của sông Soài Rạp hay Lòng Tàu. Theo quy định hàng hải, tàu biển vào vùng nước cảng phải có hoa tiêu dẫn tàu ở những khu vực bắt buộc. Hoa tiêu là người đi theo tàu, đứng trên buồng lái để tư vấn hướng đi, tốc độ, chỗ tránh tàu, chỗ chờ con nước. Quyền chỉ huy vẫn thuộc thuyền trưởng, nhưng trên luồng sông hẹp, lời của hoa tiêu là thứ con tàu dựa vào.
Hoa tiêu thường được xuồng chuyên dụng đưa ra đón tàu ở trạm phía ngoài, leo thang dây lên mạn tàu, có khi giữa đêm, giữa sóng. Hết đoạn luồng phụ trách, họ xuống xuồng về trạm hoặc chuyển sang tàu khác. Người ven sông đôi khi thấy một chiếc xuồng nhỏ chạy sát mạn tàu lớn rồi tách ra, đó thường là cảnh đổi hoa tiêu hoặc đưa đón người làm việc trên tàu.
Việc quản lý tàu ra vào, cấp phép rời cảng, theo dõi an toàn trên luồng thuộc Cảng vụ Hàng hải TP Hồ Chí Minh cùng các đơn vị bảo đảm an toàn hàng hải. Người dân không làm việc trực tiếp với các cơ quan này trong đời sống hằng ngày, nhưng khi thấy phao luồng trôi lệch, tàu mắc cạn hay sự cố tràn dầu trên sông, báo cho chính quyền xã để chuyển tiếp là cách nhanh nhất.
Luồng tàu đụng chạm đời sống ven sông ra sao
Sóng tàu và sạt lở bờ. Tàu lớn chạy qua tạo sóng dội vào bờ, cộng với dòng chảy mạnh lúc triều rút, góp phần làm sạt những đoạn bờ đất yếu, nhất là chỗ không có cây giữ đất. Người làm nhà sát mép sông nên hỏi kỹ tình trạng bờ, xem đoạn đó đã có kè hay chưa.
Ghe nhỏ cắt ngang luồng. Ghe câu, xuồng chở hàng nhỏ vẫn qua lại giữa hai bờ. Tàu lớn không thể dừng gấp hay bẻ lái nhanh, nên người lái ghe phải là bên nhường. Không thả lưới, cắm đáy trong luồng; ban đêm phải có đèn để tàu nhìn thấy.
Tiếng còi và ánh đèn ban đêm. Nhà ở ven sông gần khúc quanh hay nghe còi tàu báo hiệu khi tránh nhau, nhất là lúc sương mù. Người mới về thuê nhà ven sông nên ở thử vài đêm trước khi ký hợp đồng dài.
Nghề sông co lại. Luồng tàu đông và cảng mở rộng khiến những nghề cũ như đóng đáy, thả lưới trên sông lớn bị thu hẹp chỗ làm. Nhiều gia đình chuyển vào rạch nhỏ hoặc bỏ nghề, đi làm cảng, làm kho.
Nguy cơ tràn dầu. Sông có tàu chở dầu, xà lan nhiên liệu qua lại thì luôn có rủi ro sự cố. Thấy váng dầu loang lớn, mùi dầu nồng trên sông, nên tránh xa, không vớt bằng tay và báo cho chính quyền địa phương.
Ngắm tàu ở ngã ba sông: đứng ở đâu cho đúng chỗ
Nhiều người ở nội đô xuống Nhà Bè chỉ để ngồi nhìn tàu qua ngã ba sông, chỗ sông Sài Gòn và sông Đồng Nai gặp nhau rồi tách thành hai luồng. Chỗ nhìn quen thuộc là bờ sông phía Phú Xuân, quanh bến phà Bình Khánh và các quán ven sông của khu dân cư; chi tiết chuyện đi chơi cuối tuần có ở mục ven sông của trang. Ở đây chỉ dặn vài điều cho người lần đầu ra bờ ngắm tàu.
Đừng trèo lên kè đá, mép bờ không có lan can, nhất là khi trời mưa hay lúc nước lớn; sóng tàu có thể tạt lên bất ngờ. Không vào bến cảng, bến xăng dầu, bến sà lan chuyên dùng vì đó là khu vực hạn chế. Trẻ con đi cùng cần người lớn nắm tay, vì mép sông đất bùn trơn và dòng chảy ở ngã ba rất mạnh.
Nếu muốn biết tàu nào đang đi qua, người mê tàu thường dùng các ứng dụng theo dõi tàu biển trên điện thoại, xem tên, cờ, loại tàu. Thú vui này vô hại và giúp hiểu thêm vì sao vùng ngã ba sông nhỏ bé lại là cửa ngõ hàng hoá của cả một thành phố lớn. Câu ca "Nhà Bè nước chảy chia hai" ngày nay còn có thể đọc theo nghĩa rất thực: hai dòng nước, hai luồng tàu, chia nhau đưa hàng ra biển.
Nạo vét luồng, đổ bùn và chuyện cát dưới đáy sông
Giữ cho luồng đủ sâu là việc làm thường xuyên chứ không phải một lần. Sau mỗi mùa lũ thượng nguồn, phù sa lắng xuống những đoạn nước chảy chậm, nhất là ở khúc sông mở rộng của Soài Rạp. Đơn vị quản lý luồng định kỳ khảo sát độ sâu bằng tàu đo, rồi tổ chức nạo vét ở những đoạn cạn. Bùn cát nạo lên phải đưa đến bãi đổ được cấp phép, không được xả tuỳ tiện xuống sông hay đổ lên đất ruộng của dân.
Người ven sông nên phân biệt tàu nạo vét luồng có giấy phép với tàu hút cát trái phép. Tàu hút cát lén lút thường hoạt động ban đêm, sát bờ, ngoài phạm vi luồng, và là một trong những nguyên nhân làm sạt lở bờ, sụt chân kè. Thấy tàu hút cát ở chỗ bất thường, nhất là gần nhà dân, có thể ghi lại thời gian, vị trí và báo chính quyền xã hoặc công an đường thuỷ.
Chuyện nạo vét cũng liên quan tới giá trị của cả vùng cảng. Luồng càng sâu và ổn định thì tàu càng lớn vào được, chi phí vận tải cho doanh nghiệp càng thấp, cảng Hiệp Phước càng có sức cạnh tranh. Ngược lại, luồng cạn thì tàu phải chờ nước, giảm tải hoặc chuyển hàng sang sà lan ở ngoài. Vì vậy các dự án nâng cấp luồng Soài Rạp luôn được giới doanh nghiệp cảng, kho bãi ở Nhà Bè theo dõi sát, dù với người dân đó chỉ là những con tàu lạ lặng lẽ làm việc giữa dòng.
Câu hỏi thường gặp
Luồng Soài Rạp và luồng Lòng Tàu cái nào quan trọng hơn?
Cả hai đều quan trọng và bổ sung cho nhau. Lòng Tàu là luồng truyền thống phục vụ các cảng trên sông Sài Gòn, sông Nhà Bè. Soài Rạp được nạo vét để chia tải và phục vụ các cảng phía nam như Hiệp Phước. Cỡ tàu và lưu lượng mỗi luồng thay đổi theo từng thời kỳ khai thác.
Vì sao tàu lớn hay chạy qua Nhà Bè vào ban đêm?
Tàu chạy theo lịch thuỷ triều chứ không theo giờ hành chính. Tàu chở đầy hàng cần nước đủ sâu ở những khúc luồng cạn, nên thường tranh thủ lúc nước lớn, mà con nước lớn có thể rơi vào nửa đêm hay rạng sáng tuỳ ngày trong tháng. Lịch cập bến của cảng cũng chạy suốt ngày đêm.
Hoa tiêu có phải người lái tàu không?
Không hẳn. Hoa tiêu là người am hiểu luồng địa phương, lên tàu để tư vấn cho thuyền trưởng về hướng đi, tốc độ, chỗ tránh và chỗ chờ. Quyền chỉ huy và trách nhiệm điều khiển tàu vẫn thuộc thuyền trưởng. Trên luồng sông hẹp, vai trò của hoa tiêu rất lớn với an toàn của tàu.
Ghe nhỏ có được chạy trong luồng tàu biển không?
Ghe xuồng vẫn qua lại trên sông, kể cả cắt ngang luồng, nhưng phải nhường tàu lớn, đi nhanh và quan sát kỹ. Không được neo đậu, thả lưới hay cắm đáy trong luồng. Ban đêm phải có đèn theo quy định để tàu lớn nhìn thấy, vì tàu biển không thể dừng hay tránh gấp.
Sạt lở bờ sông ở Nhà Bè có phải chỉ do tàu?
Không chỉ do tàu. Sạt lở là kết quả của nhiều yếu tố: đất bờ yếu, dòng chảy mạnh lúc triều rút, khai thác cát, nhà xây sát mép sông làm nặng bờ, và sóng tàu. Mỗi đoạn bờ có nguyên nhân chính khác nhau. Muốn biết đoạn nào có cảnh báo, nên hỏi chính quyền xã và quan sát vết nứt dọc bờ.
Thấy dầu loang trên sông thì nên làm gì?
Tránh xa vùng nước có váng dầu, không bơi, không vớt dầu bằng tay, không để trẻ con chơi gần. Ghi lại thời gian, vị trí, chụp ảnh nếu an toàn rồi báo cho chính quyền xã hoặc cơ quan chức năng để chuyển tới đơn vị ứng phó. Không tự đốt dầu trên mặt nước.