Người sống gần khu công nghiệp Hiệp Phước, cụm cảng và các kho hoá chất, nhiên liệu ở vùng Nhà Bè thường gặp bốn nỗi lo: nước rạch đổi màu, có mùi; mùi hôi theo gió vào buổi tối; bụi và tiếng ồn từ xe tải nặng; và nguy cơ cháy nổ, rò rỉ hoá chất. Cách ứng xử hợp lý là biết nhận ra dấu hiệu bất thường, ghi lại bằng chứng, phản ánh đúng kênh qua chính quyền xã hoặc cơ quan môi trường, và chuẩn bị sẵn cho gia đình những việc cần làm khi có sự cố.
Bài này không nhằm làm ai sợ, cũng không quy lỗi cho doanh nghiệp nào. Khu công nghiệp và cảng mang lại việc làm cho hàng vạn người, đồng thời tạo ra sức ép môi trường như mọi vùng công nghiệp ven sông trên thế giới. Hiểu rõ những sức ép đó giúp người dân đòi hỏi đúng, phản ánh có căn cứ, và tự bảo vệ mình. Bài đi qua từng loại vấn đề, cách nhận biết, kênh phản ánh theo nguyên lý, và một kế hoạch đơn giản cho gia đình. Bài không nêu kết quả quan trắc cụ thể nào, vì số liệu cần lấy từ nguồn chính thức theo từng thời điểm.
Nước thải và rạch: dấu hiệu nào đáng để ý
Vùng Nhà Bè chằng chịt rạch nhỏ nối ra sông Nhà Bè, sông Soài Rạp. Nước trong rạch lên xuống theo thuỷ triều, mang theo phù sa, lá dừa nước, và cả những gì người ta thải ra. Khu công nghiệp có hệ thống thu gom nước thải về trạm xử lý tập trung; doanh nghiệp trong khu phải đấu nối, không được xả thẳng ra rạch. Nhưng sự cố vẫn có thể xảy ra: đường ống vỡ, trạm xử lý quá tải, cơ sở bên ngoài khu xả lén, hay nước mưa cuốn chất bẩn từ bãi nguyên liệu.
Nước rạch tự nhiên ở đây vốn đục màu phù sa, nên đục không phải là dấu hiệu bất thường. Dấu hiệu đáng để ý là nước đổi màu lạ như đen kịt, đỏ, xanh đậm, có váng dầu óng ánh, sủi bọt trắng dày không tan, mùi hoá chất hắc, hoặc cá chết nổi hàng loạt. Đặc biệt nếu hiện tượng xuất hiện ở một cửa cống, một đường ống cụ thể, hay lặp lại vào cùng giờ trong đêm.
Khi thấy những dấu hiệu đó, đừng lội xuống, đừng cho trẻ con hay vật nuôi lại gần, không dùng nước rạch tưới rau hay rửa đồ. Nếu an toàn, chụp ảnh, quay video có thấy rõ thời gian và vị trí, ghi lại hướng nước chảy và con nước lúc đó. Những chi tiết này giúp cơ quan chức năng truy nguồn xả, vì nước triều lên xuống có thể mang chất thải đi khá xa khỏi điểm xả.
Mùi hôi và khí thải: khi nào là chuyện thường, khi nào cần phản ánh
Quanh khu công nghiệp, mùi là chuyện người dân hay than phiền nhất. Có loại mùi đến từ chế biến thực phẩm, thức ăn chăn nuôi; có loại từ hoá chất, sơn, nhựa; có loại từ trạm xử lý nước thải hay bãi rác. Mùi đôi khi nặng hơn vào buổi tối và sáng sớm, khi không khí lặng, gió nhẹ, khí thải không bốc lên cao được mà đọng sát mặt đất.
Mùi thoảng qua, nhẹ, không gây khó chịu thực sự thì khó coi là vi phạm. Mùi nồng, kéo dài, gây cay mắt, rát họng, buồn nôn, đau đầu, nhất là khi xảy ra nhiều ngày liên tiếp, là thứ cần phản ánh. Hãy ghi nhật ký: ngày, giờ, hướng gió, mùi giống gì, kéo dài bao lâu, cả nhà có ai thấy khó chịu. Nhật ký vài tuần có giá trị hơn nhiều so với một lời than phiền chung chung.
Người có bệnh hô hấp, trẻ nhỏ, người già nhạy cảm hơn với khí thải. Khi mùi nặng, đóng cửa hướng gió, tránh tập thể dục ngoài trời, và đi khám nếu có triệu chứng kéo dài. Đừng tự kết luận bệnh của mình là do nhà máy nào; việc đó cần bác sĩ và cơ quan chuyên môn. Việc của người dân là ghi nhận và phản ánh để cơ quan có thẩm quyền kiểm tra.
Bụi, tiếng ồn và xe tải nặng
Bụi mùa khô. Các trục Nguyễn Văn Tạo, đường vào cảng, đường dẫn vào kho vật liệu có nhiều xe tải, xe container. Mùa khô, bụi đường bốc theo bánh xe, cộng với bụi từ xe chở cát, đá, xi măng không che chắn kỹ. Nhà mặt đường nên lắp lưới chắn bụi, lau nhà thường xuyên, người đi xe máy đeo khẩu trang tốt.
Vật liệu rơi vãi. Xe chở vật liệu không phủ bạt kín làm rơi cát, đá trên đường, gây trơn trượt cho xe máy. Đây là hành vi bị xử phạt. Người dân có thể chụp ảnh biển số và phản ánh tới chính quyền, cảnh sát giao thông.
Tiếng ồn ban đêm. Cảng và kho chạy đêm, xe container ra vào lúc khuya, cần cẩu, còi lùi xe kêu liên tục. Nhà sát đường vào cảng hoặc sát tường kho sẽ chịu nhiều nhất. Người định mua hay thuê nhà nên đến thử vào ban đêm.
Rung nhà. Xe tải nặng chạy trên đường đất yếu có thể làm rung nhà, nứt tường ở những căn xây trên nền yếu sát mép đường. Ghi lại hiện trạng vết nứt bằng ảnh có ngày tháng để theo dõi.
Đường hư. Đường xóm bị xe tải dùng làm lối tắt nhanh xuống cấp. Đây là chuyện có thể kiến nghị với chính quyền xã để cắm biển hạn chế tải trọng.
Cháy nổ và rò rỉ hoá chất: hiểu rủi ro để không hoảng loạn
Vùng Nhà Bè có kho xăng dầu, kho khí hoá lỏng, kho hoá chất và nhà máy dùng nhiều nguyên liệu dễ cháy. Những cơ sở này phải có phương án phòng cháy, phương án ứng phó sự cố hoá chất và diễn tập định kỳ, theo quy định. Phần lớn thời gian, chúng vận hành an toàn. Nhưng người sống quanh đó vẫn nên hiểu một vài điều cơ bản để phản ứng đúng nếu có chuyện.
Dấu hiệu sự cố thường là khói đen hoặc khói màu bất thường bốc cao, tiếng nổ, tiếng còi báo động kéo dài từ trong kho, xe cứu hoả, cứu nạn đến nhiều, mùi khí gas hay hoá chất nồng đột ngột. Khi đó, việc đầu tiên là tránh tò mò lại gần xem, vì đám đông cản đường xe chữa cháy và có thể bị ảnh hưởng nếu có nổ tiếp hay khí độc lan.
Nếu mùi khí nồng lan đến nhà, không bật lửa, không bật tắt công tắc điện, mở cửa thoáng nếu khí từ trong nhà, hoặc đóng kín cửa và di chuyển ngược hướng gió nếu khí từ bên ngoài, tuỳ hướng dẫn của lực lượng chức năng. Theo dõi thông báo của chính quyền xã qua loa, tin nhắn, mạng xã hội chính thức. Gọi số khẩn cấp phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ nếu phát hiện cháy hay có người bị nạn.
Kế hoạch đơn giản cho một gia đình sống gần khu công nghiệp
Không cần phức tạp. Một buổi tối ngồi lại với cả nhà, thống nhất những điều sau là đủ để phản ứng bình tĩnh khi có sự cố:
- Biết hướng gió thường gặp theo mùa ở khu mình, và hai lối ra khỏi xóm theo hai hướng khác nhau.
- Chọn một điểm hẹn ở xa khu công nghiệp, như nhà người thân hay một điểm công cộng, nếu phải rời nhà gấp và lạc nhau.
- Để sẵn một túi nhỏ: giấy tờ tuỳ thân, thuốc thường dùng, khẩu trang, đèn pin, sạc dự phòng, ít tiền mặt, nước uống.
- Lưu số khẩn cấp và số liên lạc của tổ dân phố, công an khu vực vào điện thoại của mọi người lớn trong nhà.
- Dặn trẻ con không chơi gần kho, bãi container, bờ rạch có nước lạ, không nhặt thùng phuy, can hoá chất vứt bên đường.
- Theo dõi kênh thông tin chính thức của xã Nhà Bè hoặc xã Hiệp Phước, tránh làm theo tin đồn trên mạng.
Những việc này cũng hữu ích cho những tình huống khác như cháy nhà, triều cường bất thường hay dông lốc mùa mưa. Kế hoạch tốt là kế hoạch cả nhà nhớ được mà không phải mở giấy ra đọc.
Phản ánh đúng nơi để được giải quyết
Từ 7/2025, khi không còn cấp huyện, chính quyền xã Nhà Bè và xã Hiệp Phước là nơi gần dân nhất để tiếp nhận phản ánh về môi trường, trật tự xây dựng, đường sá trên địa bàn. Doanh nghiệp trong khu công nghiệp còn chịu sự quản lý của Ban Quản lý các khu chế xuất và công nghiệp thành phố; cơ quan quản lý môi trường của thành phố và lực lượng cảnh sát môi trường xử lý những vụ vi phạm nghiêm trọng. Thành phố cũng có kênh tiếp nhận phản ánh trực tuyến của người dân.
Một phản ánh có sức nặng thường có đủ: thời gian, địa điểm cụ thể, hiện tượng quan sát được, ảnh hoặc video, mức độ ảnh hưởng, và nếu biết thì nguồn nghi ngờ. Phản ánh nhiều lần cùng một hiện tượng, có nhiều hộ cùng ký tên, sẽ được chú ý hơn một cuộc gọi đơn lẻ. Giữ lại mã số hoặc bản sao phản ánh để theo dõi kết quả.
Kết quả quan trắc môi trường định kỳ của khu công nghiệp và các doanh nghiệp lớn được báo cáo cho cơ quan quản lý; một số thông tin được công khai. Người dân có quyền tiếp cận thông tin môi trường theo quy định. Đối thoại giữa cộng đồng, doanh nghiệp và chính quyền, khi được tổ chức tử tế, thường giải quyết được nhiều chuyện hơn là để bức xúc tích tụ.
Vùng đệm cây xanh và những việc cộng đồng tự làm được
Quy hoạch khu công nghiệp thường có dải cây xanh cách ly giữa nhà xưởng và khu dân cư. Dải cây này không chỉ để đẹp: nó giữ bớt bụi, giảm tiếng ồn, che tầm nhìn và tạo khoảng cách an toàn. Ở những nơi đô thị hoá nhanh như phía nam Nhà Bè, dải đệm đôi khi bị thu hẹp, bị lấn làm bãi xe, quán xá, nhà trọ. Người dân có quyền hỏi chính quyền về hiện trạng và quy hoạch dải cây xanh cách ly gần nhà mình.
Ở cấp xóm, có những việc nhỏ mà hiệu quả: trồng cây bóng mát dọc đường xóm và quanh nhà để chắn bụi; giữ rạch thông thoáng, không đổ rác xuống nước để khi có hiện tượng lạ thì dễ nhận ra và dễ truy nguồn hơn; lập nhóm liên lạc của tổ dân phố để chia sẻ thông tin chính thức khi có sự cố, thay vì truyền tin đồn.
Những gia đình có con em làm trong khu công nghiệp cũng là cầu nối tốt. Công nhân biết rõ nhà máy mình xử lý chất thải ra sao, có tuân thủ quy trình an toàn không. Khuyến khích người lao động báo cáo sai phạm qua kênh nội bộ, công đoàn hay cơ quan chức năng, là cách bảo vệ cả người trong lẫn người ngoài hàng rào nhà máy.
Câu hỏi thường gặp
Nước rạch ở Nhà Bè đục có phải do khu công nghiệp xả thải?
Không hẳn. Nước sông rạch vùng Nhà Bè vốn đục màu phù sa vì chịu ảnh hưởng thuỷ triều và phù sa từ thượng nguồn. Dấu hiệu đáng ngờ là nước đổi màu lạ như đen, đỏ, có váng dầu, bọt dày, mùi hoá chất hắc hoặc cá chết hàng loạt. Khi đó nên ghi lại và phản ánh cho chính quyền xã.
Mùi hôi buổi tối ở gần khu công nghiệp từ đâu ra?
Có thể từ nhiều nguồn: chế biến thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, hoá chất, trạm xử lý nước thải hay bãi rác. Buổi tối gió lặng làm mùi đọng sát mặt đất nên nặng hơn. Ghi nhật ký ngày giờ, hướng gió và đặc điểm mùi giúp cơ quan chức năng xác định nguồn khi kiểm tra.
Sống gần kho xăng dầu, kho khí có an toàn không?
Các kho này phải tuân thủ quy chuẩn phòng cháy, khoảng cách an toàn và diễn tập ứng phó sự cố, nên trong điều kiện bình thường rủi ro được kiểm soát. Người dân nên biết hành lang an toàn, không lấn chiếm, không đốt lửa gần tường rào và biết cách phản ứng khi có sự cố.
Phản ánh ô nhiễm ở Nhà Bè gửi tới đâu?
Gần nhất là chính quyền xã Nhà Bè hoặc xã Hiệp Phước, nơi có trách nhiệm tiếp nhận và chuyển cơ quan chuyên môn. Với doanh nghiệp trong khu công nghiệp còn có ban quản lý các khu chế xuất và công nghiệp thành phố. Thành phố cũng có kênh phản ánh trực tuyến. Gửi kèm ảnh, video, thời gian, địa điểm cụ thể.
Có nên mua nhà sát tường rào khu công nghiệp không?
Tuỳ nhu cầu và mức chịu đựng của mỗi gia đình. Nên đến xem vào nhiều thời điểm, cả ban đêm và lúc gió thổi từ phía khu, hỏi hàng xóm về mùi, tiếng ồn, xe tải, kiểm tra quy hoạch và hành lang an toàn. Nhà có người già, trẻ nhỏ hay người bệnh hô hấp càng phải cân nhắc kỹ.
Nhặt được thùng phuy, can hoá chất bên đường thì làm gì?
Không mở, không dùng lại để chứa nước hay đồ ăn, không đốt, không đổ ra đất hay rạch. Để nguyên chỗ, tránh cho trẻ con lại gần, chụp ảnh và báo chính quyền xã để chuyển đơn vị thu gom chất thải nguy hại. Vỏ bao bì hoá chất là chất thải nguy hại phải xử lý theo quy định.