Ngoài tàu biển, sông Nhà Bè, sông Soài Rạp và các rạch quanh vùng Nhà Bè còn là đường đi của hàng nghìn chuyến sà lan, ghe hàng mỗi tháng: sà lan chở container nối cảng nước sâu Cái Mép với các cảng trong sông, sà lan chở cát đá, xi măng cho công trình, ghe chở lúa gạo, nông sản từ miền Tây lên thành phố. Nhà Bè nằm ở chỗ các tuyến đường thuỷ ấy giao nhau.
Với nhiều người ở nội đô, đường thuỷ chỉ là chuyện của ngày xưa. Nhưng đứng ở bờ sông Phú Xuân hay Hiệp Phước một buổi, đếm những đoàn sà lan nối đuôi nhau, sẽ thấy vận tải thuỷ nội địa vẫn là mạch máu của vùng phía nam thành phố. Bài này nói về loại phương tiện thường gặp, hàng gì đi đường thuỷ, các tuyến chính theo nguyên lý, bến thuỷ nội địa vận hành ra sao, an toàn trên sông cho người dân, và nghề sông của người Nhà Bè đã đổi thay thế nào. Chuyện tàu biển, luồng hàng hải có bài riêng trong cùng mục.
Vì sao đường thuỷ vẫn quan trọng ở vùng ngã ba sông
Một chiếc sà lan cỡ vừa chở được lượng hàng bằng nhiều xe tải cộng lại, tiêu tốn ít nhiên liệu hơn tính trên mỗi tấn hàng, và không chen chúc trên đường bộ vốn đã quá tải. Với hàng nặng, giá trị thấp như cát, đá, xi măng, than, phân bón, hay hàng khối lượng lớn như lúa gạo, đường thuỷ gần như luôn rẻ hơn đường bộ nếu cả nơi đi lẫn nơi đến đều có bến.
Đồng bằng sông Cửu Long và vùng phía nam thành phố có mạng lưới sông rạch dày đặc, nên đường thuỷ tự nhiên là con đường chính từ hàng trăm năm nay. Thời khai hoang Gia Định, ghe thương hồ đã chở lúa từ miền Tây về Sài Gòn, Chợ Lớn qua các sông rạch phía nam, và vùng Nhà Bè là một chặng trên con đường đó. Tên gọi Nhà Bè, theo truyền tích được nhiều người kể, cũng gắn với hình ảnh chiếc bè neo ở ngã ba sông giúp khách đi ghe nghỉ chân.
Ngày nay, khi đường bộ ra vào thành phố thường xuyên ùn tắc và xe container bị hạn chế giờ vào nội đô, vận tải thuỷ càng được khuyến khích. Mỗi chuyến sà lan container thay cho nhiều lượt xe đầu kéo chạy trên Nguyễn Văn Tạo, Huỳnh Tấn Phát, giảm áp lực cho đường sá và giảm nguy cơ tai nạn cho người dân hai bên đường.
Những loại phương tiện thường thấy trên sông Nhà Bè
Người ở bờ sông lâu năm nhìn qua là biết chiếc nào chở gì. Với người mới, đây là vài loại dễ gặp nhất:
- Sà lan container: thân dài, phẳng, chất container nhiều tầng, chạy giữa cảng nước sâu ở vùng cửa biển, các cảng trong sông và cảng thuỷ nội địa ở miền Tây.
- Sà lan chở cát, đá: thân thấp, hàng chất thành đống lộ thiên, thường chạy chậm, ăn nước sâu khi đầy hàng, nổi cao khi chạy rỗng về.
- Ghe, sà lan chở lúa gạo, nông sản: có mui che, chở bao, thường xuất phát từ các tỉnh miền Tây.
- Tàu kéo, tàu đẩy: tàu nhỏ công suất lớn, kéo hoặc đẩy một hay nhiều sà lan không tự hành ghép lại thành đoàn dài.
- Ghe, xà lan xăng dầu: chở nhiên liệu từ kho ven sông về các cây xăng ven sông, tàu cá ở miền Tây.
- Ghe nhỏ của người địa phương: xuồng máy chở hàng nhẹ, ghe câu, ghe chở người qua rạch.
Đoàn sà lan do tàu kéo, tàu đẩy rất dài và khó điều khiển, không thể dừng hay tránh nhanh. Người đi ghe nhỏ phải đặc biệt cẩn thận khi gặp đoàn này, nhất là ở khúc quanh và ngã ba sông, nơi dòng chảy xoáy.
Các tuyến chính: từ cửa biển vào và từ miền Tây lên
Có thể hình dung hai hướng chính đi qua vùng Nhà Bè. Hướng thứ nhất là từ phía biển: hàng container dỡ ở cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải được chuyển bằng sà lan qua các sông vào cảng Hiệp Phước, các cảng trên sông Sài Gòn, hoặc đi tiếp về miền Tây. Cách làm này giúp tàu mẹ lớn không phải vào sâu trong sông, còn hàng vẫn đến gần chủ hàng.
Hướng thứ hai là từ miền Tây lên. Ghe và sà lan từ các tỉnh đồng bằng theo sông Tiền, qua kênh Chợ Gạo, sông Vàm Cỏ rồi các sông rạch phía nam thành phố để vào nội đô. Tuyến này chở lúa gạo, trái cây, vật liệu xây dựng, và chiều ngược lại chở hàng tiêu dùng, phân bón về các tỉnh. Kênh Chợ Gạo nổi tiếng là đoạn hay ùn tắc của tuyến, những lúc đông phương tiện phải chờ lâu.
Ngoài ra còn rất nhiều tuyến nhỏ giữa các bến trong vùng: từ bến vật liệu ở Nhà Bè đi các công trình ven sông, từ kho xăng dầu đi các cây xăng nổi, từ cảng Hiệp Phước sang bờ Cần Giuộc, Cần Giờ. Lịch chạy phụ thuộc thuỷ triều, chiều cao tĩnh không dưới các cây cầu, và mực nước ở các kênh nhỏ.
Bến thuỷ nội địa ở Nhà Bè vận hành ra sao
Bến phải được cấp phép. Bến thuỷ nội địa nhận, xếp dỡ hàng phải được cơ quan quản lý đường thuỷ cấp phép, có vị trí, chiều dài, loại phương tiện được neo đậu. Bến tự phát ven sông, bến lấn chiếm hành lang bảo vệ bờ là bến trái phép, có thể bị xử lý.
Bến vật liệu xây dựng. Loại bến dễ thấy nhất ở Nhà Bè là bến cát, đá, xi măng, nơi sà lan cập vào, cẩu hoặc băng tải đưa hàng lên bãi, rồi xe tải chở đi công trình. Bến loại này gây bụi và xe tải ra vào nhiều, nên vị trí của chúng thường được cân nhắc so với khu dân cư.
Bến chuyên dùng của nhà máy. Một số nhà máy, kho ven sông có bến riêng để nhận nguyên liệu và xuất hàng bằng sà lan, chỉ phục vụ nhu cầu của chính doanh nghiệp.
Bến khách ngang sông. Ngoài phà Bình Khánh, ở một số nơi còn có đò, ghe chở người và xe máy qua sông, rạch. Bến khách ngang sông phải đảm bảo phao cứu sinh, không chở quá số người cho phép.
Ai quản lý. Việc cấp phép, kiểm tra bến bãi, phương tiện thuỷ nội địa thuộc cơ quan quản lý đường thuỷ và chính quyền địa phương theo phân cấp; công an đường thuỷ tuần tra, xử lý vi phạm trên sông.
An toàn trên sông cho người dân ven bờ
Sóng do sà lan, tàu kéo tạo ra khi chạy nhanh qua khu dân cư có thể làm lật xuồng nhỏ, đánh vào nhà sàn ven rạch, xô hỏng cầu tre, bè cá. Chủ phương tiện có trách nhiệm giảm tốc khi đi qua khu đông dân, bến đò, nhưng không phải ai cũng chấp hành. Người dân ven rạch nên neo xuồng chắc chắn, buộc dây có độ chùng phù hợp với con nước, tránh để trẻ con chơi ở cầu ván khi có phương tiện lớn chạy qua.
Người đi xuồng máy, ghe nhỏ cần mặc áo phao, nhất là trẻ con, người không biết bơi. Ban đêm phải có đèn. Không chở quá tải, không đi khi trời dông, gió chướng mạnh làm sông nổi sóng bạc đầu. Tránh luồn sát mũi hay đuôi đoàn sà lan, vì dây kéo giữa tàu kéo và sà lan có thể căng lên bất ngờ, và tầm nhìn của người lái tàu kéo bị hàng hoá che khuất.
Sà lan neo đậu dọc bờ ban đêm, nhất là sà lan rỗng nổi cao, là vật cản nguy hiểm cho người đi ghe không có đèn. Nếu thấy phương tiện neo đậu sai chỗ, chắn ngang rạch, hay sà lan chìm làm cản trở dòng chảy, có thể báo chính quyền xã hoặc công an đường thuỷ.
Nghề sông của người Nhà Bè hôm qua và hôm nay
Trước khi có khu công nghiệp, cảng và đường lớn, nhiều gia đình ở Nhà Bè sống bằng nghề sông: đánh bắt cá tôm trên sông lớn và rạch nhỏ, đóng đáy, chở thuê bằng ghe, buôn bán trên sông. Đàn ông theo ghe đi xa cả tuần, đàn bà ở nhà làm ruộng nước lợ, chăm dừa nước. Nhịp sống chạy theo con nước lớn, nước ròng chứ không theo đồng hồ.
Khi vận tải thuỷ chuyển sang sà lan lớn, tàu kéo công suất cao, nghề chở thuê bằng ghe nhỏ thu hẹp lại. Một số người chuyển sang làm thuyền viên, thợ máy trên sà lan, tàu kéo cho các doanh nghiệp vận tải; một số làm ở bến vật liệu, bến cảng; số khác bỏ nghề sông lên bờ làm công nhân, mở quán. Người làm thuyền viên, thợ máy phương tiện thuỷ nội địa cần có bằng, chứng chỉ chuyên môn theo loại và cỡ phương tiện.
Dù vậy, sông vẫn là phần không tách rời của người Nhà Bè. Những buổi chiều, ghe câu vẫn ra rạch, trẻ con vẫn nhảy sông tắm ở những đoạn nước êm khi được người lớn trông, và tiếng máy sà lan vọng lại suốt đêm. Hiểu đường thuỷ là hiểu vì sao vùng đất ngã ba sông này, từ thời ghe thương hồ đến thời sà lan container, luôn là chỗ hàng hoá đi qua để vào thành phố.
Cầu, tĩnh không và con nước: vì sao sà lan có lúc phải nằm chờ
Một đoàn sà lan chở container chất nhiều tầng có chiều cao đáng kể so với mặt nước. Khi đi qua các cây cầu bắc ngang sông rạch phía nam thành phố, nó phải lọt dưới gầm cầu, tức là chiều cao tĩnh không. Lúc nước lớn, mặt sông dâng cao, khoảng trống dưới cầu hẹp lại; có những cây cầu mà sà lan chất nhiều tầng chỉ qua được khi nước ròng. Ngược lại, ở các kênh nhỏ, nước ròng lại làm sà lan đầy hàng chạm đáy. Người lái sà lan vì vậy phải tính giờ rất kỹ, kẹp giữa hai giới hạn trên và dưới.
Đó là lý do người ven sông Nhà Bè hay thấy những đoàn sà lan neo chờ dọc bờ vài tiếng, rồi đồng loạt khởi hành khi con nước thuận. Mùa triều cường cuối năm, mực nước cao hơn bình thường, chuyện chờ cầu càng nhiều. Khi thành phố xây cầu mới qua sông, chiều cao tĩnh không luôn là một chỉ tiêu được giới vận tải thuỷ quan tâm, vì một cây cầu thấp có thể chặn cả một tuyến đường thuỷ.
Với người dân, hiểu điều này giúp đỡ bực mình khi thấy sà lan đậu dài trước cửa nhà, và giúp người đi ghe nhỏ tránh đúng những khung giờ sông đông phương tiện lớn khởi hành cùng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Sà lan container chạy qua Nhà Bè đi đâu?
Phần lớn nối cảng nước sâu vùng Cái Mép – Thị Vải với các cảng trong sông như Hiệp Phước, các cảng trên sông Sài Gòn và các cảng thuỷ nội địa ở miền Tây. Sà lan giúp chuyển hàng từ tàu mẹ cỡ lớn vào gần chủ hàng mà không cần xe container chạy đường bộ đường dài.
Vì sao đường thuỷ rẻ hơn đường bộ?
Một sà lan chở được lượng hàng bằng nhiều xe tải, tốn ít nhiên liệu hơn tính trên mỗi tấn hàng, ít người điều khiển hơn và không chịu cảnh kẹt xe. Đổi lại đường thuỷ chậm hơn, phụ thuộc thuỷ triều, tĩnh không cầu và cần bến ở cả hai đầu, nên hợp với hàng nặng, không gấp.
Muốn làm thuyền viên sà lan cần bằng cấp gì?
Người điều khiển và làm việc trên phương tiện thuỷ nội địa phải có giấy chứng nhận khả năng chuyên môn hoặc chứng chỉ chuyên môn phù hợp với loại, cỡ phương tiện và chức danh như thuyền trưởng, máy trưởng, thuỷ thủ, thợ máy, theo quy định hiện hành. Học tại các cơ sở đào tạo thuyền viên, người lái phương tiện thuỷ nội địa được cấp phép.
Bến cát ở Nhà Bè có hợp pháp không?
Bến thuỷ nội địa kinh doanh vật liệu xây dựng phải được cấp phép hoạt động, đúng vị trí, đúng quy mô, có biện pháp giảm bụi và đảm bảo an toàn bờ. Có bến hoạt động đúng phép, cũng có bến tự phát. Người dân có thể hỏi chính quyền xã về tình trạng cấp phép nếu bến gây ảnh hưởng.
Sóng sà lan làm hư nhà ven rạch thì làm sao?
Ghi lại thời gian, hình ảnh phương tiện, số hiệu nếu thấy được, và thiệt hại. Báo chính quyền xã, công an đường thuỷ để được hướng dẫn. Về lâu dài, nên gia cố móng nhà, cầu ván, neo xuồng chắc chắn và kiến nghị đặt biển báo giảm tốc ở đoạn đông dân cư.
Trẻ con tắm sông ở Nhà Bè có an toàn không?
Sông rạch vùng Nhà Bè có dòng chảy mạnh khi triều đổi chiều, nhiều hố sâu, nhiều phương tiện qua lại và có thể có nước ô nhiễm ở một số đoạn. Trẻ con chỉ nên bơi ở nơi an toàn, có người lớn biết bơi trông, tốt nhất là học bơi ở hồ bơi trước. Không tắm gần luồng tàu, bến sà lan.