Di tích ở vùng Nhà Bè không phải những công trình đồ sộ, mà là những ngôi đình làng còn sắc phong, những tấm bia đá ghi năm trùng tu, những nơi tưởng niệm người đã mất trong chiến tranh, và ký ức về những trận đánh ven sông — nổi tiếng nhất là trận đặc công Rừng Sác đánh vào kho xăng Nhà Bè cuối năm 1973. Một số nơi đã được cơ quan văn hoá xếp hạng, có biển giới thiệu; nhiều nơi khác chỉ còn trong trí nhớ người già.
Bài này dành cho người sống ở hai xã Nhà Bè, Hiệp Phước muốn hiểu lịch sử nơi mình ở, cho giáo viên muốn đưa học trò đi tìm hiểu địa phương, và cho ai thích chụp ảnh, ghi chép về làng cũ. Bài không liệt kê danh sách di tích, vì danh mục xếp hạng có thể thay đổi và cần tra từ nguồn chính thức; bài hướng dẫn cách nhận biết, cách đọc và cách hỏi chuyện để tự tìm hiểu cho đúng.
Di tích ở một vùng đất mới: vì sao không có đền đài cổ kính
So với các vùng đồng bằng Bắc Bộ hay miền Trung, Nhà Bè là vùng đất khai phá muộn. Người Việt đến định cư dọc sông Nhà Bè, sông Soài Rạp từ khoảng cuối thế kỷ mười bảy, mười tám, sống trên nền đất thấp, ngập theo triều. Nhà cửa, đình chùa xưa dựng bằng gỗ, lá dừa nước, dễ hư hỏng vì ẩm, mối và chiến tranh. Bởi vậy, ở đây hiếm gặp công trình còn nguyên dạng hàng trăm năm.
Thứ còn lại lâu hơn là những gì không phải gỗ: sắc phong cất kỹ trong đình, bia đá, chuông đồng, những ngôi mộ xây của người có công mở đất. Và quan trọng nhất là ký ức truyền miệng: tên ấp, tên rạch, chuyện ông tiền hiền nào đào con kênh nào, xóm nào bị đốt trong chiến tranh, nhà nào nuôi giấu cán bộ. Lịch sử Nhà Bè, phần lớn, nằm trong những thứ nhỏ và trong lời kể ấy.
Hiểu điều này giúp người đi tìm hiểu không thất vọng. Đừng chờ một khu di tích có cổng bán vé, nhà trưng bày. Hãy chuẩn bị tinh thần đi bộ vào hẻm, hỏi chuyện người giữ đình, cúi xuống đọc một tấm bia mờ chữ. Đó mới là cách gặp được lịch sử của một vùng đất mới ven sông.
Ký ức chiến tranh ven sông: kho xăng, Rừng Sác và những xóm ven rạch
Trong chiến tranh, vùng Nhà Bè có vị trí đặc biệt: nằm trên đường thuỷ từ biển vào Sài Gòn, có tổng kho xăng dầu lớn ven sông, giáp với rừng ngập mặn Rừng Sác phía Cần Giờ. Những yếu tố đó biến vùng sông nước này thành nơi giao tranh. Trận được nhắc nhiều nhất là trận đặc công Rừng Sác đánh vào kho xăng Nhà Bè cuối năm 1973, gây cháy lớn, được kể lại trong nhiều sách báo về lịch sử thành phố.
Ngoài những sự kiện lớn được ghi trong sử sách, mỗi xóm cũ của Phú Xuân, Phước Kiển, Phước Lộc, Long Thới, Nhơn Đức, Hiệp Phước đều có những câu chuyện riêng: căn hầm bí mật dưới vườn dừa nước, chiếc xuồng chở người qua rạch trong đêm, ngôi nhà bị bom, những người đi không về. Nhiều gia đình gốc trong vùng có người thân là liệt sĩ, thương binh, hoặc có người từng phục vụ ở các phía khác nhau của cuộc chiến.
Khi nghe kể những chuyện này, người mới đến nên lắng nghe với sự tôn trọng. Ký ức chiến tranh với nhiều gia đình vẫn còn đau. Đừng hỏi dồn, đừng phán xét, đừng chụp ảnh người kể khi chưa xin phép. Những chi tiết như ngày tháng, số người, tên đơn vị nên đối chiếu với tài liệu lịch sử chính thức, vì trí nhớ sau mấy chục năm có thể lẫn lộn.
Những dạng di tích và nơi tưởng niệm thường gặp ở Nhà Bè
Đi một vòng hai xã Nhà Bè và Hiệp Phước, bạn có thể gặp những dạng sau. Không phải nơi nào cũng có biển chỉ dẫn; nhiều chỗ phải hỏi người trong xóm mới biết:
- Đình làng còn sắc phong, bia đá: giá trị nằm ở hiện vật và lịch sử làng hơn là kiến trúc. Một số đình có bảng giới thiệu ghi năm dựng, năm trùng tu.
- Chùa làng có nhà tổ, tháp mộ các đời sư: bài vị và tháp mộ cho biết chùa đã qua bao nhiêu đời trụ trì.
- Mộ tiền hiền, mộ người có công mở đất: thường nằm gần đình hoặc trong đất của dòng họ, có khi được cả làng chăm sóc.
- Đài tưởng niệm, bia ghi danh liệt sĩ: đặt ở khuôn viên ủy ban, đình hoặc một khu đất riêng, là nơi tổ chức lễ vào những ngày kỷ niệm.
- Địa điểm gắn với sự kiện lịch sử: một khúc sông, một bến đò, một khu vườn từng là căn cứ. Nhiều nơi nay đã thành khu dân cư, nhà máy, chỉ còn trong lời kể hoặc có một tấm bia nhỏ.
- Nhà cổ của gia đình gốc: nhà gỗ ba gian, mái ngói, cột lớn, hiếm dần vì xây lại. Đây là tài sản riêng, chỉ vào khi được chủ nhà mời.
Danh sách di tích được xếp hạng cấp thành phố hay cấp quốc gia trên địa bàn có thể tra ở cơ quan văn hoá của thành phố hoặc hỏi ủy ban xã. Đừng dựa vào các trang tổng hợp không rõ nguồn, vì tên gọi và tình trạng xếp hạng có thể đã thay đổi, nhất là sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính năm 2025.
Xếp hạng di tích nghĩa là gì và vì sao đáng quan tâm
Một công trình hay địa điểm được xếp hạng di tích nghĩa là cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã công nhận giá trị lịch sử, văn hoá, kiến trúc của nó. Di tích có thể được xếp hạng cấp tỉnh (ở đây là cấp thành phố), cấp quốc gia, hoặc quốc gia đặc biệt. Khi đã xếp hạng, di tích có khu vực bảo vệ, việc sửa chữa, xây thêm phải theo quy định, không được tự ý đập bỏ hay làm mới tuỳ thích.
Với người dân, điều này có hai mặt. Mặt tích cực là đình, chùa, mộ cổ được giữ gìn đúng cách, có hỗ trợ khi trùng tu. Mặt cần chú ý là nếu nhà bạn nằm sát khu vực bảo vệ di tích, việc xây sửa có thể bị hạn chế. Khi mua đất, mua nhà gần một ngôi đình hay chùa cổ, nên hỏi ủy ban xã xem công trình đó có xếp hạng không và phạm vi bảo vệ tới đâu.
Đình chùa chưa được xếp hạng không có nghĩa là không có giá trị. Nhiều nơi chưa làm hồ sơ vì thiếu tư liệu hoặc vì đã trùng tu quá nhiều. Những nơi ấy càng cần người trong vùng quan tâm, ghi chép, chụp ảnh, giữ lại hiện vật cũ thay vì bỏ đi khi sửa sang.
Tự tìm hiểu lịch sử một ngôi đình hay một xóm: các bước gợi ý
Nếu bạn là giáo viên, sinh viên hay đơn giản là người thích tìm hiểu, có thể làm theo trình tự sau. Không cần chuyên môn sâu, chỉ cần kiên nhẫn và tôn trọng người được hỏi:
- Bắt đầu từ tên gọi: tên ấp cũ, tên rạch, tên đình. Nhiều tên giữ dấu vết của người mở đất hay đặc điểm tự nhiên xưa.
- Đến đình hoặc chùa, xin phép người giữ: nói rõ mình muốn tìm hiểu để làm gì, hỏi có thể xem bia, hoành phi, câu đối không.
- Chụp ảnh bia, hoành phi, câu đối khi được phép, rồi nhờ người đọc được chữ Hán dịch giúp. Ghi rõ vị trí, ngày chụp.
- Hỏi chuyện người cao tuổi: ghi lại lời kể, ghi tên người kể (nếu họ đồng ý), năm sinh, đời thứ mấy ở xóm. Một buổi không nên quá lâu.
- Đối chiếu với tài liệu: sách địa chí, sách lịch sử địa phương, tư liệu ở thư viện, hồ sơ di tích nếu có. Ghi rõ điều nào có tài liệu, điều nào chỉ là lời kể.
- Chia sẻ lại cho cộng đồng: gửi bản ghi cho ban quý tế, cho trường học, cho thư viện. Lịch sử làng chỉ sống khi nhiều người biết.
Cẩn thận với những câu chuyện quá ly kỳ, những con số không có nguồn. Khi viết lại, nên dùng những cụm như "theo lời kể của các cụ", "tương truyền" để người đọc phân biệt được đâu là tư liệu, đâu là truyền miệng.
Tên ấp, tên rạch, tên bến: lớp di tích không có biển
Có một loại di tích ở Nhà Bè không cần xếp hạng mà ai cũng gặp hằng ngày: tên gọi. Tên các xã cũ như Phú Xuân, Phước Kiển, Phước Lộc, Long Thới, Nhơn Đức, Hiệp Phước phần nhiều là tên chữ Hán mang ý cầu mong giàu có, phước lộc, an hoà, đặt từ khi lập làng. Dưới cấp xã là tên ấp, tên xóm, tên rạch, tên bến đò, nhiều cái gắn với một loài cây, một dòng họ, một nghề cũ hay một sự việc từng xảy ra ở đó.
Sau đợt sắp xếp hành chính năm 2025, bảy đơn vị cũ gom lại thành hai xã Nhà Bè và Hiệp Phước. Tên các xã cũ không còn trên con dấu, nhưng vẫn sống trong cách người dân chỉ đường, trên bảng hiệu cửa hàng, trong tên đình, tên chợ, tên trường. Chính vì vậy, ghi lại những tên gọi này lúc người lớn tuổi còn nhớ nguồn gốc là việc đáng làm.
Một cách thực tế: khi hỏi chuyện các cụ, hãy hỏi thêm "rạch này ngày xưa gọi là gì, vì sao gọi vậy", "xóm mình xưa có bến đò không, bến tên gì". Những câu trả lời ấy, ghép lại, thành một tấm bản đồ ký ức của vùng ngã ba sông mà không bản đồ hành chính nào ghi được.
Những ngày kỷ niệm và cách người địa phương tưởng nhớ
Ở các nơi tưởng niệm, đài liệt sĩ trên địa bàn, lễ thường được tổ chức vào những ngày như 27 tháng 7 (Ngày Thương binh – Liệt sĩ), 30 tháng 4, hoặc ngày kỷ niệm một sự kiện lịch sử của địa phương. Chính quyền xã, các đoàn thể, học sinh và gia đình có người thân hy sinh cùng đến dâng hương. Ngoài ngày lễ, nhiều gia đình vẫn đến thắp nhang vào rằm, mùng một hoặc ngày giỗ người thân.
Ở đình làng, ký ức về người có công được gửi vào bàn thờ tiền hiền, hậu hiền và những tấm bia ghi tên. Mỗi mùa Kỳ Yên, các bậc cao niên đọc lại tên những người đã góp công, như một cách nhắc con cháu. Có đình còn lập bàn thờ riêng cho những người trong làng đã mất trong chiến tranh, không phân biệt.
Với người mới đến, dự một buổi lễ tưởng niệm ở địa phương, đứng lặng một phút trước đài liệt sĩ, hay đơn giản là đọc tên trên tấm bia ghi danh là cách hiểu rằng vùng đất mình đang sống đã đi qua những gì. Những con đường mang tên người như Nguyễn Hữu Thọ, Huỳnh Tấn Phát, Lê Văn Lương hằng ngày bạn đi qua cũng là một lớp ký ức ấy, đáng để tìm hiểu thêm về con người đứng sau mỗi cái tên.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một ngôi đình ở Nhà Bè đã được xếp hạng di tích chưa?
Di tích đã xếp hạng thường có biển ghi cấp xếp hạng đặt ở cổng hoặc sân. Nếu không thấy biển, có thể hỏi người giữ đình, hỏi ủy ban xã hoặc tra danh mục di tích của cơ quan văn hoá thành phố. Không nên dựa vào các trang tổng hợp không rõ nguồn.
Trận đánh kho xăng Nhà Bè diễn ra khi nào?
Trận được nhắc nhiều nhất là trận đặc công Rừng Sác đánh vào tổng kho xăng Nhà Bè cuối năm 1973, gây cháy lớn. Muốn biết chi tiết về diễn biến, lực lượng tham gia, nên tìm đọc sách lịch sử địa phương và tài liệu của bảo tàng thành phố.
Có nên đưa học sinh đi tìm hiểu di tích ở Nhà Bè không?
Rất nên, nhưng cần liên hệ trước với người giữ đình, nhà chùa hoặc ủy ban xã để được hướng dẫn và chọn giờ phù hợp. Chia học sinh thành nhóm nhỏ, chuẩn bị câu hỏi trước, nhắc các em giữ trật tự và an toàn khi đi gần sông rạch.
Nhà ở sát đình được xếp hạng có bị hạn chế xây sửa không?
Có thể, nếu nhà nằm trong khu vực bảo vệ di tích. Việc xây mới, nâng tầng, sửa chữa lớn trong khu vực này phải theo quy định riêng. Trước khi mua hoặc xây, nên hỏi ủy ban xã về phạm vi bảo vệ cụ thể.
Gia đình có hiện vật cũ như sắc phong, bia, đồ thờ thì nên làm gì?
Giữ gìn cẩn thận, tránh ẩm, mối, ánh nắng trực tiếp. Nếu muốn biết giá trị hoặc muốn hiến tặng, có thể liên hệ bảo tàng thành phố hoặc cơ quan văn hoá. Không nên bán cho người lạ thu mua đồ cổ khi chưa rõ giá trị và nguồn gốc pháp lý.
Nghe các cụ kể chuyện xưa thì ghi lại thế nào cho đúng?
Xin phép trước khi ghi âm hay ghi chép, ghi rõ tên người kể nếu họ đồng ý, ngày kể và nơi kể. Khi viết lại, tách bạch đâu là lời kể, đâu là chi tiết đã đối chiếu tài liệu. Gửi lại bản ghi cho gia đình người kể như một lời cảm ơn.