Người thích chụp ảnh ở TP Hồ Chí Minh thường nghĩ phải đi xa mới có cảnh sông nước. Thật ra, vùng Nhà Bè, nay là hai xã Nhà Bè và Hiệp Phước, có đủ chất liệu ngay cạnh thành phố: mặt sông lớn nơi tàu biển chạy qua, những con rạch viền dừa nước, xóm nhà sàn cũ đứng cạnh chung cư mới, cần cẩu cảng in bóng trên nền trời chiều.
Bài này không chỉ "góc chụp đẹp" có địa chỉ, vì phần lớn bờ sông ở đây là đất tư, đất cảng, đất dự án, và chỗ đẹp năm nay có thể bị rào năm sau. Thay vào đó là cách đọc ánh sáng và con nước, những chủ đề đáng chụp, kỹ thuật cơ bản cho điện thoại và máy ảnh, và phép lịch sự khi chụp đời sống của người khác.
Nhà Bè có gì để chụp
Chủ đề đầu tiên là mặt sông lớn. Vùng ngã ba nơi sông Sài Gòn gặp sông Đồng Nai, rồi dòng Soài Rạp chạy dài về phía Hiệp Phước, cho những khung cảnh rộng hiếm có trong thành phố: đường chân trời thấp, mây lớn, tàu biển chậm rãi đi qua. Một khung hình với con tàu container nhỏ xíu giữa mặt nước mênh mông nói được quy mô của dòng sông hơn mọi lời tả.
Chủ đề thứ hai là rạch và dừa nước. Các con rạch như Rạch Đỉa, Mương Chuối, Long Kiểng và vô số nhánh nhỏ len giữa vùng đất, hai bên viền dừa nước, cây bần, ô rô. Lúc nước lớn, cây như mọc từ mặt nước, bóng đổ xuống rõ; lúc nước ròng, bờ bùn lộ ra với cá thòi lòi, cua còng, rễ bần. Mỗi lúc một chất liệu khác.
Chủ đề thứ ba là sự tương phản của vùng ven đô. Nhà sàn mái tôn sát mép rạch, phía sau là toà chung cư hai mươi tầng. Con đường bê tông nhỏ dẫn tới một cánh đồng cỏ lau, cuối cánh đồng là hàng cần cẩu. Người chụp ảnh tư liệu sẽ thấy Nhà Bè là nơi ghi lại được quá trình đô thị hoá ngay trước mắt.
Chủ đề thứ tư là đời sống: chợ sáng, bến phà, người đi câu, người chèo xuồng, trẻ con chơi ở bờ rạch, lễ Kỳ Yên ở đình làng. Đây là chủ đề khó nhất vì liên quan đến con người, và cần phép lịch sự riêng.
Không cần chụp hết mọi thứ trong một buổi. Người chụp ở Nhà Bè lâu năm thường chọn một chủ đề cho mỗi lần ra sông, như chỉ chụp tàu, chỉ chụp dừa nước, hay chỉ chụp chợ, rồi quay lại nhiều lần. Làm vậy, ảnh có chiều sâu hơn hẳn.
Ánh sáng theo giờ và theo con nước
Ánh sáng và mực nước quyết định gần hết chất lượng một bức ảnh sông nước. Bảng dưới gợi ý cách kết hợp hai yếu tố này.
| Thời điểm | Ánh sáng | Hợp với | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Trước bình minh | Trời xanh lam, mềm | Mặt sông phẳng, phản chiếu | Cần chân máy hoặc tựa máy chắc, muỗi nhiều |
| Bình minh | Ấm, thấp, từ phía đông | Bóng dừa nước, ghe trên rạch | Sương sớm mùa khô làm ảnh mờ ảo |
| Giữa buổi sáng | Gắt, bóng ngắn | Ảnh tư liệu, chợ, đời sống | Tránh chụp ngược sáng mặt nước loá |
| Hoàng hôn | Vàng cam, từ phía tây | Tàu và cần cẩu thành bóng đen | Chọn chỗ nhìn về phía tây, mây đẹp mùa mưa |
| Sau hoàng hôn | Trời tím, đèn bắt đầu sáng | Đèn tàu, đèn cảng, đèn chung cư | Ngắn, chỉ mười lăm hai mươi phút |
| Nước lớn | Không phụ thuộc giờ | Phản chiếu, cây mọc từ nước | Hỏi người địa phương hoặc xem bảng triều |
| Nước ròng | Không phụ thuộc giờ | Bùn, sinh vật, kết cấu | Ảnh cận cảnh, ống kính tele |
Mùa mưa thường cho bầu trời đẹp hơn mùa khô: mây lớn, ánh sáng xuyên qua mây sau cơn mưa chiều. Đổi lại, phải theo dõi thời tiết sát và sẵn sàng trú khi giông tới.
Kỹ thuật cơ bản cho điện thoại và máy ảnh
Giữ đường chân trời thẳng. Mặt sông rộng làm mọi độ nghiêng của đường chân trời lộ rõ. Bật lưới căn khung trên điện thoại, đặt đường chân trời ở một phần ba trên hoặc dưới tuỳ bầu trời hay mặt nước đẹp hơn.
Đo sáng vào vùng sáng. Chụp hoàng hôn, chạm vào vùng trời gần mặt trời để đo sáng, cảnh vật sẽ thành bóng đen rõ nét. Chụp ngược lại vào vùng tối thì trời cháy trắng.
Dùng người hoặc vật làm thước. Một con ghe nhỏ, một người đứng trên bờ kè, một cây dừa nước đơn độc trong khung giúp người xem cảm được kích thước của dòng sông, con tàu.
Ống kính tele cho tàu và chim. Tàu trên luồng và chim cò thường ở xa. Máy ảnh có ống tele hoặc điện thoại có ống zoom quang học cho kết quả tốt hơn nhiều so với phóng to kỹ thuật số.
Phơi sáng dài cho mặt nước. Với chân máy, phơi sáng vài giây lúc chạng vạng làm mặt sông mịn như lụa, đèn tàu kéo thành vệt. Đặt máy chắc, tránh chỗ đất rung khi xe tải chạy qua.
Giữ máy khô. Gió sông mang hơi nước mặn và bụi; lau ống kính bằng khăn sạch sau buổi chụp, cất máy trong túi kín khi trời mưa.
Chụp người và đời sống cho phải phép
Đời sống ven sông Nhà Bè là chủ đề hấp dẫn, nhưng người trong ảnh là người thật đang sống, làm việc. Một bà cụ giặt đồ dưới bến, một người đàn ông vá lưới, đứa trẻ tắm mưa trước nhà: những khoảnh khắc đó thuộc về họ trước khi thuộc về bức ảnh.
Nguyên tắc đơn giản: chụp cảnh rộng có người ở xa thường không sao; chụp cận mặt thì xin phép bằng một câu chào, một nụ cười, một cử chỉ chỉ vào máy ảnh. Phần lớn người dân vùng ven đô Nam Bộ dễ chịu, nhiều người còn vui vẻ tạo dáng. Nếu ai đó lắc đầu, cảm ơn và đi tiếp. Không chụp trẻ em khi cha mẹ không có mặt hoặc không đồng ý, không chụp người đang tắm, đang ở tình huống khó xử.
Khi đăng ảnh lên mạng, cân nhắc thêm một lần nữa. Ảnh một ngôi nhà xập xệ ven rạch có thể đẹp về thẩm mỹ, nhưng chú thích "khu ổ chuột" là thiếu tôn trọng người ở trong đó. Ảnh người lao động nên kèm sự trân trọng, không biến họ thành đạo cụ cho một câu chuyện "hoài niệm" của người ngoài.
Ở đình làng, chùa xóm, lễ Kỳ Yên, hỏi người trong ban quý tế hay người coi đình xem có được chụp không, chụp ở đâu. Không dùng đèn flash trong chánh điện, không leo lên bàn thờ, không chen lên trước người đang làm lễ để lấy góc.
Những chỗ không nên chụp hoặc không nên vào
Khu cảng, kho xăng dầu, kho khí. Đây là khu vực có quy định an ninh và an toàn cháy nổ. Không trèo rào, không bay thiết bị bay không người lái qua, không đứng sát cổng chụp lâu. Chụp từ xa, từ chỗ công cộng như trên phà hay bờ đối diện là đủ đẹp.
Đất dự án có rào. Nhiều khu đất trống ở Nhà Bè là đất dự án; có rào, có biển là có chủ. Đất mềm, có hố san lấp, có xe ben chạy. Không vào dù cảnh cỏ lau bên trong có đẹp đến mấy.
Bờ sông đang sạt lở. Một số đoạn bờ sông đã có cảnh báo sạt lở, rào chắn. Bờ lở có thể sụp đột ngột cả mảng lớn; không có bức ảnh nào đáng đổi.
Thiết bị bay không người lái. Việc bay thiết bị bay không người lái phải tuân theo quy định về quản lý vùng trời; vùng gần cảng, khu công nghiệp, kho nhiên liệu càng phải cẩn trọng. Tìm hiểu quy định hiện hành và xin phép khi cần, đừng bay tuỳ tiện.
Sân nhà, vườn nhà người khác. Bờ rạch đẹp nhiều khi nằm trong vườn nhà dân. Xin phép trước khi bước vào; nhiều chủ nhà sẵn lòng, có khi còn mời nước.
Ghi lại một vùng đất đang đổi thay
Nhà Bè đang thay đổi nhanh. Từ 1/7/2025 huyện cũ thành hai xã; những con rạch đang được kè hoặc san lấp, cánh đồng dừa nước nhường chỗ cho khu dân cư, cảng mở rộng, đường mới mở. Ảnh chụp hôm nay có thể là tư liệu quý của mười năm sau.
Người chụp ảnh nghiệp dư có thể làm một việc rất có ích: chọn một vài vị trí công cộng quen thuộc, như một đoạn bờ kè, một cây cầu, một góc chợ, rồi chụp lại cùng một khung hình vài tháng một lần. Sau vài năm, chuỗi ảnh đó kể câu chuyện đô thị hoá rõ hơn mọi bài báo. Ghi chú ngày tháng, vị trí, thời tiết cho mỗi tấm.
Những tấm ảnh chụp cảnh sinh hoạt bình thường, như chợ sáng, quán nước đầu hẻm, đám giỗ ở xóm, cũng đáng giữ. Chúng thường bị bỏ qua vì "không đẹp", nhưng chính chúng ghi lại nếp sống của một vùng ven sông Nam Bộ đang tan dần vào thành phố.
Nếu bạn là người gốc Nhà Bè, những tấm ảnh cũ của gia đình, ảnh bến ghe, ảnh nhà xưa, ảnh lễ đình, là tài sản đáng số hoá và giữ gìn. Đặt chúng cạnh ảnh chụp cùng chỗ hôm nay, con cháu sẽ hiểu vùng đất mình lớn lên đã đi qua những gì.
Túi đồ cho buổi chụp ven sông
Một buổi chụp sáng sớm hoặc chiều tà ở Nhà Bè thường kéo dài hai, ba tiếng, có khi ở chỗ vắng. Chuẩn bị gọn:
- Máy ảnh hoặc điện thoại sạc đầy, pin dự phòng, thẻ nhớ trống.
- Chân máy nhỏ gọn nếu định chụp bình minh, hoàng hôn, phơi sáng.
- Khăn lau ống kính, túi chống nước hoặc túi nilon trùm máy khi mưa.
- Kem xua muỗi, áo dài tay; muỗi ven rạch rất nhiều vào chạng vạng.
- Đèn pin hoặc đèn đội đầu nếu ra trước bình minh hay về sau hoàng hôn.
- Giày có đế bám cho bờ bùn, sàn gỗ ướt.
- Nước uống, chút đồ ăn, túi đựng rác mang về.
Đi chụp chỗ vắng thì nên đi cùng bạn, báo người nhà mình ở đâu. Bờ rạch lúc trời tối không phải chỗ để ở một mình với một túi máy ảnh đắt tiền.
Một thói quen nhỏ của người chụp lâu năm: trước khi về, dừng lại năm phút nhìn lại chỗ mình vừa đứng. Nhặt vỏ chai, gói khăn giấy, nắp ống kính rơi; trả lại cành cây đã vạch ra cho thông khung hình. Bờ rạch đẹp hôm nay là nhờ người đến trước đã không để lại dấu vết, và người chụp đến sau cũng cần được nhìn thấy nó như thế. Sau mỗi buổi, rửa nhẹ giày dép dính bùn mặn, phơi khô túi máy, sạc lại pin cho lần ra sông tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Chụp hoàng hôn ở Nhà Bè thì nên đứng ở đâu?
Nên chọn chỗ công cộng nhìn về phía tây có mặt nước phía trước, như các đoạn bờ kè, quán ven sông hoặc trên phà Bình Khánh. Tàu, cần cẩu và dừa nước thành bóng đen trên nền trời cam rất đẹp. Không vào khu cảng, đất dự án có rào hay bờ đang sạt lở để tìm góc.
Chụp ảnh sông nước nên đi lúc nước lớn hay nước ròng?
Mỗi lúc một chất liệu. Nước lớn cho mặt nước đầy, phản chiếu rõ, cây như mọc từ nước. Nước ròng lộ bờ bùn với cá thòi lòi, cua còng, rễ bần, hợp ảnh cận cảnh. Có thể hỏi người địa phương hoặc xem bảng thuỷ triều công khai để chọn giờ.
Có được bay thiết bị bay không người lái chụp ảnh ở Nhà Bè không?
Phải tuân theo quy định hiện hành về quản lý vùng trời và xin phép khi cần. Vùng gần cảng, khu công nghiệp, kho xăng dầu, kho khí càng phải cẩn trọng. Không bay tuỳ tiện qua khu vực có quy định an ninh; tìm hiểu kỹ trước khi mang thiết bị theo.
Chụp ảnh người dân ven sông có cần xin phép không?
Chụp cảnh rộng có người ở xa thường không sao, nhưng chụp cận mặt nên xin phép bằng một lời chào hoặc cử chỉ. Không chụp trẻ em khi không có cha mẹ đồng ý, không chụp người đang tắm hay ở tình huống khó xử. Khi đăng ảnh, chú thích tôn trọng người trong ảnh.
Chụp bằng điện thoại có đủ đẹp không?
Đủ cho phần lớn cảnh sông nước nếu biết giữ đường chân trời thẳng, đo sáng vào vùng sáng khi chụp hoàng hôn và tận dụng ánh sáng sớm hoặc chiều. Với tàu ở xa và chim cò, điện thoại có ống zoom quang học hoặc máy ảnh có ống tele sẽ cho kết quả tốt hơn.
Mùa nào chụp ảnh sông nước Nhà Bè đẹp nhất?
Mùa mưa thường cho bầu trời đẹp hơn với mây lớn và ánh sáng sau cơn mưa chiều, nhưng phải theo dõi giông. Mùa khô buổi sáng có sương nhẹ, mặt sông phẳng, hợp ảnh bình minh. Mỗi mùa một vẻ; nên chụp quanh năm để thấy sông đổi màu.