Câu cá là thú cuối tuần lâu đời của người vùng Nhà Bè, từ trước khi nơi này có chung cư và khu công nghiệp. Ngày nay, sáng thứ bảy, chủ nhật vẫn thấy người ngồi dọc bờ rạch ở Phước Lộc, Nhơn Đức, Long Thới cũ, hay xách cần ra các hồ câu dịch vụ. Nước ở đây là nước lợ, lên xuống theo triều, nên câu ở Nhà Bè có nhịp riêng khác hẳn câu hồ nước ngọt.
Bài viết cho người mới dọn về muốn thử câu, người nội đô muốn có chỗ câu gần thành phố, và cả người đã câu lâu muốn đọc lại vài nguyên tắc. Không có tên hồ câu, không có giá vé: chỉ có cách phân biệt các kiểu chỗ câu, cá hay gặp, nhịp con nước, đồ nghề tối thiểu, và những điều luật, an toàn mà người câu nào cũng nên nắm.
Nước lợ và nhịp triều: nền tảng của chuyện câu ở Nhà Bè
Sông Nhà Bè hình thành nơi sông Sài Gòn đổ vào sông Đồng Nai, rồi chia dòng ra biển qua sông Soài Rạp và sông Lòng Tàu. Thuỷ triều từ biển Đông đẩy ngược lên mỗi ngày, mang theo nước mặn. Mùa khô, khi lượng nước ngọt từ thượng nguồn ít đi, độ mặn lấn sâu hơn; mùa mưa, nước ngọt đẩy ra, nước nhạt hơn. Các con rạch nhánh trong vùng chịu cùng nhịp đó, chỉ chậm hơn và yếu hơn.
Với người câu, điều này có hai hệ quả. Thứ nhất, loài cá ở đây là cá chịu được nước lợ: cá rô phi, cá trê, cá lóc ở vùng nước ngọt hơn trong rạch sâu; cá đối, cá kèo, cá bống, cá chốt, cá dứa nhỏ, có khi tôm càng ở vùng nước lợ. Không có danh sách cố định, vì loài cá thay theo mùa và theo độ mặn từng năm. Thứ hai, cá ăn theo con nước: lúc nước bắt đầu lên hoặc bắt đầu ròng, dòng chảy mang mồi tự nhiên đi qua, cá hay ra kiếm ăn; lúc nước đứng, cá thường lặn.
Người câu lâu năm ở Nhà Bè hay nói "câu theo nước chứ không câu theo giờ". Họ xem lịch âm để ước con nước, đến bờ sớm hơn lúc nước chuyển chừng nửa tiếng để chuẩn bị, và ngồi qua quãng nước chảy mạnh nhất. Người mới thì cứ hỏi người ngồi bên cạnh; dân câu thường vui lòng chỉ giờ nước, ít khi chỉ mồi.
Ba kiểu chỗ câu và cách chọn
Bờ rạch trong xóm. Gần nhà, không mất tiền, cá nhỏ nhưng đa dạng. Hay gặp ở những đoạn rạch còn dừa nước, cây bần, nơi nước không quá tù. Cần hỏi chủ đất nếu bờ rạch nằm trong vườn nhà người ta; nhiều đoạn bờ là đất tư, không phải chỗ công cộng. Rạch gần khu dân cư đông đúc thường bẩn hơn, cá câu được nên cân nhắc trước khi ăn.
Bờ sông lớn. Mặt nước rộng, dòng chảy mạnh, có cơ hội gặp cá lớn hơn nhưng cũng khó câu hơn, cần cần dài, chì nặng, kinh nghiệm đọc dòng. Bờ sông lớn ở Nhà Bè phần nhiều là bờ kè, đất cảng, đất kho bãi, có nơi cấm vào. Chỉ ngồi ở đoạn bờ công cộng, không trèo rào vào khu kho xăng dầu, khu cảng.
Hồ câu dịch vụ. Ao đào sẵn, thả cá, có mái che, có quán nước. Tiện cho gia đình, cho người mới, cho ngày nắng. Cá ở đây là cá nuôi, chủ yếu cá nước ngọt, câu theo luật riêng của từng hồ: câu giải trí thả lại, câu tính ký, câu theo giờ. Hỏi luật trước khi ngồi để khỏi tranh cãi lúc cân cá.
Câu trên ghe, xuồng. Một số người có ghe nhà hoặc đi nhờ ghe người quen ra giữa rạch, ra mép sông. Phải có áo phao, không đi một mình, không đi lúc trời giông. Đây là kiểu câu rủi ro nhất với người không quen sông nước; nên bắt đầu ở bờ trước.
Đồ nghề tối thiểu cho người mới
Không cần mua bộ đồ đắt tiền cho buổi đầu. Ở các chợ, tiệm đồ câu quanh vùng có đủ đồ cơ bản; người mới nên mua vừa phải rồi bổ sung dần khi biết mình câu kiểu gì.
- Một cần tay hoặc cần máy loại ngắn, dài vừa tầm bờ rạch, dễ cầm cho người mới.
- Lưỡi nhỏ và lưỡi vừa, vài cỡ chì, phao; cá rạch phần nhiều nhỏ, lưỡi to quá thì cá rỉa hết mồi mà không dính.
- Mồi: trùn (giun), tép, mồi cám trộn; dân câu mỗi người một công thức, cứ hỏi tiệm đồ câu gần đó loại nào hợp mùa.
- Xô hoặc giỏ giữ cá, khăn lau tay, kéo nhỏ, túi đựng rác.
- Mũ rộng vành, áo dài tay chống nắng, kem xua muỗi, nước uống đủ cho cả buổi.
- Đèn pin nếu câu chiều tối, dép có đế bám vì bờ bùn trơn.
- Áo phao nếu ngồi trên bờ kè cao, bờ sông lớn hoặc đi ghe.
Người câu ở bờ rạch thường mang thêm một cái ghế xếp thấp và một tấm bạt nhỏ trải chỗ để đồ, vì bờ bùn ướt và dốc. Đừng mang theo quá nhiều, đường vào bờ rạch thường là lối mòn hẹp.
Câu cá đúng luật và đúng lẽ
Luật Thuỷ sản năm 2017 và các văn bản hướng dẫn cấm khai thác thuỷ sản bằng xung điện, chất nổ, chất độc. Ở các vùng ven đô như Nhà Bè, chuyện chích điện cá trên rạch vẫn còn xảy ra; đó là việc phạm luật, nguy hiểm chết người cho chính người làm và người đứng gần, đồng thời giết sạch cả cá con. Người câu bằng cần nếu thấy cảnh đó nên tránh xa và báo chính quyền xã.
Câu cần giải trí ở bờ công cộng thông thường không cần giấy phép, nhưng vẫn có những chỗ cấm: khu vực cảng, kho xăng dầu, kho khí, công trình thuỷ lợi như cống ngăn triều, khu vực có biển cấm. Biển báo, rào chắn, người bảo vệ yêu cầu rời đi thì nên rời đi ngay; tranh cãi ở mép sông không đáng.
Về lẽ thường: cá con, cá đang mang trứng thì nên thả lại. Không câu quá số mình ăn được. Nếu câu trong vườn, trong ao nhà người khác thì xin phép, câu xong cảm ơn. Rác của buổi câu, từ bịch mồi đến dây cước đứt, mang về hết; dây cước bỏ lại quấn chân chim, quấn chân vịt máy ghe, rất khó gỡ.
Quy định có thể thay đổi; nếu định câu thường xuyên ở một đoạn sông, nên hỏi trực tiếp uỷ ban xã Nhà Bè hoặc xã Hiệp Phước tuỳ nơi đó thuộc xã nào, hoặc người dân sống lâu ở đó.
An toàn ở bờ rạch, bờ sông
Bờ bùn sụt. Bờ rạch nhiều chỗ là bùn non phủ cỏ, nhìn chắc mà giẫm vào lún đến gối. Đi chậm, thử chân trước khi đứng, không đứng sát mép bờ bị xói. Bờ sông lớn ở Nhà Bè có những đoạn đang sạt lở; nơi có rào chắn, có vết nứt dọc bờ thì tuyệt đối không ngồi.
Nước lên nhanh hơn người ta nghĩ. Ngồi trên bãi bùn, mỏm đất lúc nước ròng, mải câu không để ý, nước lên cắt mất lối về. Chọn chỗ có đường rút lên cao, xem giờ nước trước.
Sét và giông. Mùa mưa, giông chiều đến rất nhanh trên mặt sông. Cần câu dài, nhất là cần carbon, là vật dẫn điện; thấy mây đen, nghe sấm thì thu cần, rời bờ, không trú dưới cây đơn độc.
Nắng và mất nước. Ngồi bờ sông mấy tiếng không có bóng mát, nắng phản chiếu từ mặt nước làm say nắng nhanh. Uống nước đều, nghỉ trong bóng râm.
Đi một mình. Nếu câu ở chỗ vắng, báo người nhà mình đi đâu, mấy giờ về. Mang điện thoại sạc đầy, bỏ trong túi chống nước.
Cá câu được: ăn hay thả?
Câu xong, người Nhà Bè gốc thường mang cá về nấu canh chua, kho tiêu, nướng trui. Nhưng nước ở nhiều con rạch hiện nay không còn sạch như xưa: rạch đi qua khu dân cư đông đúc nhận nước thải sinh hoạt, rạch gần khu công nghiệp có nguy cơ nhận nước thải chưa xử lý hết. Không có cách nhìn bằng mắt để biết cá có an toàn hay không.
Nguyên tắc chung là: cá câu ở đoạn rạch nước trong, có dòng chảy, xa nguồn thải thì người địa phương vẫn ăn; cá câu ở rạch tù, nước đen, có mùi, gần cống xả thì nên thả lại. Cá ở hồ câu dịch vụ là cá nuôi, an toàn như cá ngoài chợ nếu hồ giữ vệ sinh. Với trẻ nhỏ và phụ nữ có thai, cẩn trọng hơn một bậc.
Nhiều người câu thuần giải trí: câu, chụp ảnh, thả lại. Mang theo một cái vợt nhỏ và làm ướt tay trước khi cầm cá để cá đỡ mất nhớt, gỡ lưỡi nhẹ, thả cá xuống nước chứ đừng ném. Đó là cách để con rạch trước nhà còn cá cho mùa sau.
Buổi câu đầu tiên cho người mới và trẻ con
Người mới dọn về Nhà Bè hay mắc một lỗi: mua bộ đồ câu đắt, chọn ngay bờ sông lớn, ngồi cả buổi không dính con nào rồi bỏ. Cách bắt đầu dễ hơn là chọn một hồ câu dịch vụ hoặc một đoạn rạch nhỏ có người câu sẵn. Ở đó cá nhiều hơn, bờ an toàn hơn, và bên cạnh luôn có người để học: họ móc mồi thế nào, thả phao sâu bao nhiêu, giật cần lúc nào.
Với trẻ con, mục tiêu của buổi câu đầu không phải là cá, mà là một buổi sáng vui ngoài trời. Cần ngắn, lưỡi nhỏ, phao to dễ nhìn, mồi trùn để trẻ thấy được phao giật. Mỗi lần phao nhúc nhích, trẻ hào hứng hơn cả khi kéo được cá. Ngồi chừng một, hai tiếng là đủ; quá lâu trẻ chán, nắng lên, muỗi đến. Cho trẻ tự gỡ cá nhỏ, tự thả lại, giải thích vì sao cá con cần được về nước.
Một chi tiết nhỏ nhưng quan trọng: lưỡi câu. Trẻ vung cần lung tung, lưỡi móc vào áo, vào tay người bên cạnh là chuyện thường. Dạy trẻ cầm cần chĩa lên trời khi di chuyển, không quăng cần khi có người đứng sau lưng. Mang theo bông băng, thuốc sát trùng; lưỡi móc sâu vào da thì đưa đến cơ sở y tế gần nhất, đừng tự giật ra.
Sau vài buổi, người mới sẽ biết mình thích kiểu gì: ngồi hồ câu thư thả cùng bạn bè, lang thang các con rạch tìm chỗ vắng, hay học câu sông lớn với cần máy. Lúc đó mới là lúc sắm đồ nghề tử tế. Nhà Bè đủ nhiều nước để người câu nào cũng tìm được góc của mình, miễn là biết tôn trọng con nước, bờ bùn và người ở quanh đó.
Câu hỏi thường gặp
Ở Nhà Bè câu cá ở đâu được?
Người địa phương câu ở bờ rạch trong các xóm, bờ sông lớn ở những đoạn công cộng, và các hồ câu dịch vụ. Không câu trong khu cảng, kho xăng dầu, kho khí, công trình thuỷ lợi hay nơi có biển cấm. Bờ rạch trong vườn nhà dân thì phải xin phép chủ đất trước.
Cá gì hay câu được ở rạch Nhà Bè?
Vì là nước lợ nên hay gặp cá đối, cá kèo, cá bống, cá chốt, có khi cá rô phi, cá trê ở đoạn nước ngọt hơn. Loài cá thay đổi theo mùa và độ mặn từng năm, nên hỏi người câu lâu năm ở đoạn rạch đó sẽ chính xác hơn mọi danh sách viết sẵn.
Câu cá lúc nào dễ dính?
Thường là lúc nước bắt đầu lên hoặc bắt đầu ròng, khi dòng chảy mang mồi tự nhiên qua. Lúc nước đứng cá hay lặn. Giờ nước lớn dịch theo ngày âm lịch; người mới có thể hỏi dân câu bên cạnh hoặc xem bảng thuỷ triều công khai để ước chừng.
Câu cá ngoài sông có cần giấy phép không?
Câu cần giải trí ở bờ công cộng thường không cần giấy phép, nhưng cấm câu ở khu cảng, kho bãi, công trình thuỷ lợi, nơi có biển cấm. Dùng xung điện, chất nổ, chất độc là vi phạm Luật Thuỷ sản. Quy định có thể thay đổi, nên hỏi uỷ ban xã nơi mình định câu.
Cá câu ở rạch Nhà Bè có ăn được không?
Tuỳ đoạn rạch. Cá ở chỗ nước trong, có dòng chảy, xa nguồn thải thì người địa phương vẫn ăn. Cá ở rạch tù, nước đen, gần cống xả hay khu công nghiệp thì nên thả lại vì không thể biết bằng mắt cá có nhiễm bẩn hay không. Trẻ nhỏ, phụ nữ có thai nên cẩn trọng hơn.
Đi câu ở Nhà Bè cần lưu ý an toàn gì nhất?
Bờ bùn sụt và bờ sông sạt lở là nguy hiểm nhất, thấy vết nứt hay rào chắn thì tránh xa. Xem giờ nước để không bị nước lên cắt lối về. Mùa mưa thấy giông thì thu cần ngay vì cần câu dẫn điện. Đi chỗ vắng thì báo người nhà và mang điện thoại sạc đầy.