Ở Nhà Bè, ghe xuồng từng là phương tiện đi lại chính trước khi có đường nhựa. Ngày nay, nhiều nhà ven rạch ở vùng Long Thới, Nhơn Đức, Phước Lộc, Hiệp Phước cũ vẫn giữ chiếc ghe nhỏ để đi câu, thăm lưới, chở đồ. Người mới dọn về, hay khách từ nội đô xuống, đôi khi được người quen rủ đi một vòng trên rạch — và đó có thể là trải nghiệm đáng nhớ nhất của vùng đất này.
Nhưng sông rạch không phải công viên nước. Bài viết này không giới thiệu dịch vụ hay tour nào; nó dành cho người sắp lên một chiếc ghe ở Nhà Bè, để biết phải hỏi gì, mặc gì, tránh lúc nào, và cư xử thế nào trên mặt nước. An toàn được đặt trước, cảnh đẹp đặt sau.
Sông rạch Nhà Bè từ trên mặt nước
Đi trên đường, người ta chỉ thấy rạch qua những cây cầu. Đi trên ghe, người ta thấy một mạng lưới khác hẳn: rạch lớn dẫn ra rạch nhỏ, rạch nhỏ len vào những xóm mà đường bộ không tới, hai bên dừa nước khép lại thành vòm, thỉnh thoảng mở ra một bến nhà dân, một ngôi miếu nhỏ, một khoảng ruộng bỏ hoang. Đây mới là hình dạng thật của vùng đất mà tên gọi gắn với sông nước.
Từ những con rạch như Rạch Đỉa, Mương Chuối, Long Kiểng, ghe có thể ra tới sông lớn, nơi mặt nước mở rộng đột ngột, gió mạnh, sóng tàu dội vào. Sự chuyển đổi từ rạch hẹp yên tĩnh sang sông lớn đông tàu chỉ trong vài phút là điều người mới đi ghe ở Nhà Bè hay bất ngờ nhất, và cũng là chỗ rủi ro nhất.
Một chuyến đi ghe cũng cho thấy rõ cái giá của đô thị hoá: những đoạn rạch bị lấn, bị thu hẹp, rác mắc ở rễ cây, cống xả từ khu dân cư đổ ra. Người ngồi ghe thấy được cả vẻ đẹp lẫn vết thương của dòng nước mà người đi đường bộ không thấy.
Trước khi lên ghe: những câu nên hỏi
Ai lái và có quen sông không? Người lái ghe là yếu tố quyết định. Người sinh ra lớn lên ở vùng này biết con nước, biết chỗ cạn, biết luồng tàu, biết rạch nào cụt. Đừng lên ghe do một người bạn mới tập lái, càng đừng tự thuê ghe đi khi chưa từng đi sông.
Ghe có đủ áo phao cho mọi người không? Đếm áo phao trước khi lên, mỗi người một chiếc, trẻ em có áo đúng cỡ. Áo phao phải mặc vào và cài dây, không phải để dưới sàn ghe "phòng khi cần". Khi có chuyện, không ai kịp tìm và mặc áo phao.
Ghe chở được bao nhiêu người? Ghe nhỏ quá tải là nguyên nhân hàng đầu của tai nạn trên sông rạch. Hỏi người lái sức chở, nhìn mạn ghe còn cao hơn mặt nước bao nhiêu. Nếu mạn ghe thấp sát mặt nước khi mọi người ngồi lên, chia làm hai chuyến.
Đi đâu, mấy giờ về? Thống nhất lộ trình: chỉ trong rạch, hay ra sông lớn. Với khách mới, đi trong rạch là đủ. Báo người ở nhà biết mình đi đâu, dự kiến mấy giờ về.
Ghe chở khách có giấy tờ không? Nếu là dịch vụ chở khách có thu tiền, phương tiện phải được đăng ký, đăng kiểm và có đủ trang bị an toàn theo quy định giao thông đường thuỷ nội địa. Đi ghe nhà người quen thì khác, nhưng vẫn phải đủ áo phao và không quá tải.
Con nước và thời tiết quyết định chuyến đi
Rạch ở Nhà Bè lên xuống theo thuỷ triều. Lúc nước lớn, ghe đi được vào cả những rạch nhỏ, chui qua dưới cầu thấp có khi phải cúi đầu. Lúc nước ròng, nhiều đoạn rạch cạn trơ đáy, ghe mắc cạn giữa bùn, phải chờ hàng giờ nước lên mới đi được. Người lái ghe địa phương tính chuyến đi theo con nước, khách nên tôn trọng giờ họ chọn.
Dòng chảy lúc triều rút ở các rạch lớn và ở sông có thể rất mạnh. Ghe nhỏ đi ngược dòng thì chậm, đi xuôi dòng thì nhanh, gặp khúc quanh dễ bị dòng đẩy vào bờ hoặc vào chân cầu. Đó là lúc cần người lái có kinh nghiệm.
Thời tiết Nam Bộ mùa mưa có những cơn giông đến rất nhanh, gió giật mạnh trước khi mưa xuống. Trên rạch hẹp còn tạm, trên sông lớn thì sóng nổi lên trong vài phút. Thấy mây đen kéo tới, nghe sấm, ghe phải vào bờ ngay, mọi người lên bờ trú ở chỗ an toàn, không ngồi dưới cây đơn độc.
Những ngày triều cường cao, nước tràn bờ, rác và cây trôi nhiều, có những vật cản chìm dưới mặt nước. Không phải ngày đẹp để đi chơi bằng ghe.
Ra sông lớn: tàu, sóng và luồng
Tàu lớn không dừng kịp. Trên sông lớn ở vùng Nhà Bè có tàu biển, sà lan, tàu kéo chạy theo luồng. Tàu lớn cần quãng đường rất dài để dừng hoặc đổi hướng, người trên cabin cao có khi không thấy một chiếc ghe nhỏ ngay phía trước mũi. Ghe nhỏ phải tránh xa luồng tàu, nhường đường tuyệt đối.
Sóng tàu. Tàu lớn đi qua tạo sóng cao, đến sau vài chục giây. Ghe nhỏ phải quay mũi đón sóng, mọi người ngồi thấp, giữ chặt mạn ghe. Đứng lên lúc sóng tới là cách nhanh nhất để rơi xuống nước.
Sà lan được kéo. Đoàn sà lan có tàu kéo phía trước, dây kéo dài phía sau. Không bao giờ chạy ghe cắt ngang giữa tàu kéo và sà lan; dây kéo có thể ở ngay dưới mặt nước.
Khu vực cấm. Quanh cảng, kho xăng dầu, kho khí, cầu cảng có khu vực hạn chế. Ghe nhỏ không được áp sát. Người lái ghe địa phương biết rõ những chỗ này.
Trên ghe: cư xử an toàn và đúng nếp
Chiếc ghe nhỏ là không gian chung, mọi chuyển động của một người ảnh hưởng tới cả ghe. Vài điều nên giữ:
- Ngồi yên chỗ người lái xếp, phân bố đều hai bên; không đứng dậy, không đổi chỗ đột ngột.
- Không chồm người ra mép ghe để chụp ảnh hay vớt vật trôi.
- Giữ tay chân trong mạn ghe khi đi gần bờ, gần cầu, gần ghe khác.
- Không uống rượu bia trên ghe; người lái càng không.
- Trẻ em ngồi giữa hai người lớn, mặc áo phao suốt chuyến.
- Giữ đồ đạc trong túi kín, điện thoại đeo dây; rơi xuống rạch là mất.
- Không ném rác, vỏ chai, đầu thuốc lá xuống nước.
- Đi qua bến nhà dân thì giảm tốc để sóng ghe không đánh vào người đang giặt giũ dưới bến.
Những điều này người lái ghe địa phương thường không nói ra vì nghĩ ai cũng biết. Khách hỏi trước một câu "anh dặn gì không" là cách thể hiện sự tôn trọng và cũng giúp chính mình an toàn hơn.
Nếu chẳng may rơi xuống nước
Không ai muốn nghĩ tới, nhưng biết trước giúp bình tĩnh hơn. Người mặc áo phao rơi xuống nước sẽ nổi; việc quan trọng là giữ bình tĩnh, ngửa mặt lên, không vùng vẫy hoảng loạn. Dòng chảy sẽ kéo đi một đoạn; đừng cố bơi ngược dòng mà hãy bơi chéo về phía bờ hoặc chờ ghe quay lại.
Người trên ghe thấy có người rơi: hô to cho người lái biết, chỉ tay liên tục về phía người rơi để không mất dấu, ném vật nổi như áo phao dự phòng, can nhựa rỗng, phao. Người không có kỹ năng cứu hộ không nhảy xuống cứu; rất nhiều vụ đuối nước kép xảy ra vì người cứu cũng bị nạn. Người lái đưa ghe tới gần, tắt máy hoặc để máy ở số không trước khi kéo người lên để tránh chân vịt.
Sau khi lên được, giữ ấm, nghỉ ngơi. Nếu người bị nạn đã sặc nhiều nước, có biểu hiện khó thở, lơ mơ, hãy gọi cấp cứu hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất. Chuyện này nghe xa, nhưng chính vì vậy mà áo phao phải mặc từ lúc bước lên ghe.
Chèo kayak, ván chèo đứng trên rạch: nên thận trọng thế nào
Vài năm gần đây, chèo kayak và ván chèo đứng thành thú chơi của một số người trẻ ở thành phố, và rạch ở vùng ven như Nhà Bè đôi khi được chọn làm chỗ chèo. Mặt nước yên, cảnh dừa nước, gần nội đô: nghe rất hấp dẫn. Nhưng thuyền chèo nhỏ hơn ghe máy, thấp hơn, chậm hơn, và người chèo phụ thuộc hoàn toàn vào sức mình.
Nếu muốn thử, nên bắt đầu với một nhóm có người hướng dẫn quen nước, ở một đoạn rạch nhỏ, kín gió, xa luồng tàu. Áo phao là bắt buộc, kể cả với người bơi giỏi. Chọn giờ nước đứng hoặc nước lên nhẹ để không bị dòng triều rút kéo ra sông lớn. Không chèo ra sông lớn, không chèo một mình, không chèo lúc chạng vạng khi ghe máy khó thấy mình.
Nước rạch ở nhiều đoạn không sạch; người chèo rất dễ bị nước bắn vào mặt, vào vết trầy. Rửa tay, tắm lại bằng nước sạch sau buổi chèo, che vết thương hở. Ở những đoạn đi qua xóm, chèo sát một bên, nhường ghe máy của dân, chào hỏi người dưới bến. Thú chơi mới sẽ được đón nhận nếu người chơi hiểu rằng con rạch trước hết là đường đi và chỗ sinh hoạt của người ở đó.
Đi ghe cũng là cách hiểu vùng đất
Với người mới dọn về Nhà Bè, một chuyến đi ghe cùng người địa phương là cơ hội nghe những câu chuyện không có trong sách: con rạch này ngày trước rộng gấp đôi, chỗ kia từng là bến chợ, ngôi miếu này cúng ai, nước mặn năm nào lấn sâu làm chết vườn. Người lái ghe thường là người kể chuyện hay nhất, nếu khách chịu hỏi và chịu nghe.
Cũng từ trên ghe, người ta hiểu vì sao người Nhà Bè gốc nhạy cảm với chuyện lấp rạch, chuyện xây chắn dòng, chuyện triều cường. Dòng nước không chỉ là cảnh đẹp mà là đường đi, là sinh kế, là thứ quyết định nhà có ngập hay không. Hiểu điều đó giúp người mới sống hoà hợp hơn với vùng đất và với hàng xóm gốc.
Sau chuyến đi, một lời cảm ơn và một món quà nhỏ cho người chở là nếp quen của vùng quê Nam Bộ; người lái ghe bỏ cả buổi sáng và tiền xăng để đưa khách đi, dù không lấy công.
Nếu không có người quen có ghe, đừng vì muốn trải nghiệm mà thuê đại một chiếc ghe không rõ nguồn gốc. Ngồi phà qua sông, ngồi quán ven rạch nhìn ghe đi qua cũng là cách gần gũi với sông nước mà an toàn hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Đi ghe dạo rạch ở Nhà Bè có an toàn không?
An toàn nếu người lái quen sông, ghe không quá tải, mỗi người mặc áo phao cài dây suốt chuyến và chỉ đi trong rạch khi thời tiết tốt. Rủi ro tăng mạnh khi ra sông lớn đông tàu, khi có giông, khi người lái thiếu kinh nghiệm hoặc có người uống rượu bia trên ghe.
Áo phao để dưới sàn ghe có được không?
Không nên. Khi ghe lật hoặc người rơi xuống nước, mọi chuyện xảy ra trong vài giây, không ai kịp tìm và mặc áo phao. Áo phao phải mặc từ lúc bước lên ghe, cài đủ dây. Trẻ em cần áo đúng cỡ, áo người lớn quá rộng sẽ tuột ra khi rơi xuống nước.
Có dịch vụ đi ghe tham quan ở Nhà Bè không?
Bài viết không giới thiệu dịch vụ cụ thể. Nếu dùng dịch vụ chở khách có thu tiền, nên kiểm tra phương tiện đã được đăng ký, đăng kiểm và có đủ trang bị an toàn theo quy định giao thông đường thuỷ nội địa. Không thuê ghe không rõ nguồn gốc chỉ vì muốn trải nghiệm.
Đi ghe lúc nào trong ngày là hợp nhất?
Người lái ghe địa phương thường chọn giờ theo con nước: nước lớn thì vào được rạch nhỏ, nước ròng nhiều đoạn cạn. Buổi sáng thời tiết thường ổn định hơn chiều mùa mưa. Tránh những ngày triều cường cao vì nước tràn bờ, nhiều vật trôi và vật cản chìm.
Ghe nhỏ gặp tàu lớn trên sông thì xử lý thế nào?
Ghe nhỏ phải tránh xa luồng tàu và nhường đường tuyệt đối vì tàu lớn không dừng hay đổi hướng kịp. Khi sóng tàu tới, quay mũi ghe đón sóng, mọi người ngồi thấp, giữ chặt mạn. Không bao giờ chạy cắt ngang giữa tàu kéo và đoàn sà lan.
Thấy người rơi xuống nước thì nên làm gì?
Hô to báo người lái, chỉ tay liên tục về phía người rơi để không mất dấu, ném vật nổi như áo phao, can nhựa rỗng. Không có kỹ năng cứu hộ thì không nhảy xuống cứu. Người lái tắt máy trước khi kéo người lên. Người bị sặc nước, khó thở cần được đưa tới cơ sở y tế gần nhất.