Sạt lở ở Nhà Bè xảy ra vì bờ sông, bờ rạch ở đây là đất bồi trẻ, mềm và ngậm nước, lại chịu cùng lúc nhiều lực: dòng chảy đổi chiều theo triều, sóng từ tàu thuyền, mực nước lên xuống nhanh và tải trọng của nhà cửa, kho bãi xây sát mép nước. Khi những lực này dồn vào một đoạn bờ đã yếu, đất có thể sụt từng mảng, có lúc rất đột ngột.
Sạt lở không phải chuyện riêng của vùng sông lớn ở miền Tây. Ở cả hai xã Nhà Bè và Hiệp Phước, dọc sông Nhà Bè, sông Soài Rạp và các rạch nội đồng, chính quyền từng nhiều lần cảnh báo, di dời hoặc gia cố những đoạn bờ có nguy cơ. Bài này giải thích cơ chế bằng lời thường, liệt kê các dấu hiệu người dân tự nhận ra được và những việc nên làm, không nên làm khi sống gần một đoạn bờ yếu.
Đất bồi ven sông: vì sao mềm như vậy
Phần lớn đất ven sông ở Nhà Bè là bùn sét do phù sa lắng đọng, có nơi chỉ mới bồi trong vài chục năm. Loại đất này hạt rất mịn, ngậm nhiều nước, chứa chất hữu cơ từ rễ dừa nước, bần mục nát. Khi còn ướt đều, nó dẻo và mềm; khi bị nén hay mất nước đột ngột, nó co lại và nứt. Sức chịu tải của bùn sét kém xa đất cát hay đất đỏ vùng cao.
Lớp đất yếu ở đây thường dày, bên dưới mới tới lớp đất chặt hơn. Vì vậy mặt bờ có thể trông chắc chắn, cỏ mọc xanh, nhưng chỉ là lớp vỏ mỏng phủ lên một khối bùn nhão. Khi chân bờ bị nước khoét, khối đất phía trên mất chỗ tựa và trượt xuống. Hiện tượng này giải thích vì sao có đoạn bờ lở thành những cung tròn, như ai đó cắt một miếng bánh.
Thêm vào đó, bờ sông ở Nhà Bè hầu như bằng phẳng, cao độ thấp, nên chỉ cần một chênh lệch mực nước vừa phải là áp lực đã thay đổi lớn. Đây là nền chung, còn từng đoạn bờ cụ thể lở hay không phụ thuộc thêm nhiều yếu tố khác, được nói ở các phần dưới.
Năm lực thường làm bờ sạt
Dòng chảy khoét chân bờ. Ở khúc sông uốn, dòng chính áp sát bờ lõm, chảy xiết và cuốn đất ở chân bờ đi. Triều đổi chiều làm chỗ xói có thể xuất hiện ở cả hai phía của một mũi đất.
Sóng tàu đập liên tục. Tàu lớn, sà lan, tàu cao tốc chạy qua tạo sóng dội vào bờ. Một con sóng không đáng kể, nhưng hàng trăm con mỗi ngày bào mòn dần lớp đất và làm rễ cây ven bờ lỏng ra.
Nước rút nhanh. Lúc triều xuống mạnh, mực nước sông hạ nhanh trong khi đất bờ vẫn ngậm đầy nước. Nước trong đất muốn thoát ra phía sông, đẩy khối đất về phía mặt nước. Nhiều vụ sạt xảy ra đúng lúc nước ròng sau một đợt triều cao.
Tải trọng đè lên mép bờ. Nhà xây sát mép, sân bê tông, kho chứa hàng, bãi vật liệu, xe tải đậu sát bờ đều thêm sức nặng lên khối đất vốn đã yếu.
Mất lớp cây giữ đất. Dừa nước, bần, cỏ ven bờ có bộ rễ đan chặt giữ đất. Khi bị chặt bỏ để làm bến, làm sân hay xây kè tạm, bờ mất đi lớp bảo vệ tự nhiên.
Vì sao sạt lở hay xảy ra vào một số thời điểm
Người sống ven sông Nhà Bè nhận thấy sạt lở hay xảy ra vào cuối mùa mưa và trong các đợt triều cường cuối năm. Lý do là lúc đó đất bờ ngấm no nước sau nhiều tháng mưa, nặng hơn và yếu hơn; mực triều lại lên cao rồi rút mạnh, tạo chênh lệch áp lực lớn giữa trong đất và ngoài sông. Một đêm triều rút nhanh sau đỉnh triều cao là thời điểm cần đặc biệt để ý.
Mùa khô cũng không hoàn toàn an toàn. Khi nước sông thấp kéo dài, lớp đất mặt bờ khô đi, nứt chân chim; mưa trái mùa đổ xuống làm nước thấm nhanh vào các vết nứt và khối đất mất ổn định. Ngoài ra, những công trình mới như nạo vét luồng gần bờ, đóng cọc, đào móng sát sông có thể thay đổi trạng thái của đất bất kể mùa nào.
Điều này không có nghĩa là ngày nào khác thì yên tâm tuyệt đối. Sạt lở là quá trình tích luỹ, có đoạn bờ âm thầm yếu đi nhiều năm rồi mới sụt. Theo dõi dấu hiệu quanh năm là cách thực tế nhất.
Dấu hiệu báo trước một đoạn bờ đang yếu
Phần lớn các vụ sạt đều có dấu hiệu từ trước, chỉ là người ở gần không để ý hoặc quen mắt. Những dấu hiệu nên lưu ý gồm:
- Vết nứt dài chạy song song với mép sông trên mặt đất, sân hoặc nền nhà, càng ngày càng rộng ra.
- Mặt đất ven bờ lún xuống thành bậc, cột hàng rào, cột điện, gốc cây nghiêng dần về phía sông.
- Tường nhà phía giáp sông xuất hiện vết nứt xiên, cửa sổ cửa ra vào bỗng kẹt, khó đóng mở.
- Chân bờ lộ ra những hõm sâu, rễ cây treo lơ lửng, đất ở chân bờ bị khoét vào trong.
- Nước đục ngầu bất thường ngay sát bờ, có bọt khí, hoặc thấy từng mảng đất nhỏ rơi xuống nước liên tục.
- Tiếng răng rắc, tiếng đất nứt trong đêm, nhất là khi triều đang rút mạnh.
Thấy một trong các dấu hiệu này, đặc biệt khi chúng xuất hiện cùng lúc hoặc tiến triển nhanh, cần báo ngay cho chính quyền xã và tổ dân phố, đồng thời đưa người già, trẻ nhỏ và tài sản quý ra khỏi khu vực sát mép bờ.
Khi có cảnh báo sạt lở: việc nên làm theo thứ tự
Khi chính quyền thông báo khu vực có nguy cơ sạt lở, hoặc tự bạn thấy dấu hiệu nguy hiểm, có thể làm theo thứ tự sau:
- Đưa người ra khỏi phần nhà, sân giáp sông trước, sau đó mới tính tới đồ đạc. Không ngủ lại ở phòng sát bờ.
- Ngắt điện khu vực có nguy cơ, khoá gas, di chuyển bình gas và hoá chất ra xa mép nước.
- Báo chính quyền xã, tổ dân phố để được kiểm tra, khoanh vùng, cắm biển cảnh báo và hỗ trợ di dời tạm.
- Không đứng xem ở mép bờ, không đậu xe, không chất thêm đồ lên phần đất có vết nứt.
- Chụp ảnh, ghi lại các vết nứt kèm thời gian để cơ quan chuyên môn theo dõi tiến triển.
- Chỉ quay lại khi cơ quan có thẩm quyền xác nhận an toàn, kể cả khi bờ đã đứng yên vài ngày.
Tài sản có thể làm lại, người thì không. Nhiều vụ sạt ở vùng sông nước gây thương vong vì người dân quay lại lấy đồ hoặc đứng gần xem.
Kè bờ: giải pháp và giới hạn
Ở những đoạn bờ quan trọng như cạnh cảng, kho xăng dầu, khu dân cư đông, cách bảo vệ phổ biến là xây kè: đóng cọc, thả đá, làm tường bê tông hoặc dùng các tấm cừ để giữ chân bờ. Kè đúng kỹ thuật giúp chặn xói chân bờ và giữ cho khu phía sau ổn định. Những tuyến kè do Nhà nước đầu tư thường đi kèm hành lang và lối đi ven sông.
Nhưng kè không phải lời giải cho mọi đoạn bờ. Kè làm trên nền đất yếu cần móng sâu và tốn kém; kè tự phát của từng hộ, như chèn bao cát, cọc tràm hay đổ bê tông mỏng, có thể chỉ chuyển chỗ xói sang đoạn bên cạnh hoặc chính nó bị sụt theo khối đất. Ngoài ra, kè thẳng đứng làm mất bãi bùn và cây ven bờ, giảm chỗ trữ nước và sinh cảnh cho tôm cá.
Vì vậy cách tiếp cận được nhiều chuyên gia ủng hộ là kết hợp: kè cứng ở nơi thật sự cần, giữ hoặc trồng lại dừa nước, bần ở những đoạn còn có thể, kiểm soát sóng tàu bằng quy định tốc độ, và không cho xây dựng trong hành lang bờ sông. Người dân không nên tự ý kè bờ khi chưa hỏi chính quyền xã, vì việc này thuộc phạm vi quản lý đê điều, thuỷ lợi và có thể phải xin phép.
Sạt lở bờ rạch nội đồng: nhỏ nhưng sát nhà
Khi nói sạt lở, người ta hay nghĩ tới bờ sông lớn với những mảng đất rộng đổ xuống. Ở Nhà Bè, sạt lở bờ rạch nội đồng lại là chuyện gặp thường xuyên hơn, vì rạch len ngay giữa xóm, nhà cửa xây sát mép nước. Một đoạn bờ rạch sụt vài mét có thể kéo theo bức tường rào, góc bếp hay cây cầu ván dẫn vào nhà.
Bờ rạch yếu đi vì nhiều lý do quen thuộc: nhà lấn dần ra mặt nước bằng cách đổ đất, đóng cọc; nước thải xả thẳng vào chân bờ; xuồng máy chạy nhanh trong lòng rạch hẹp tạo sóng dội liên tục; dừa nước bị phát quang để làm sân. Khi rạch được nạo vét sâu hơn mà bờ không được gia cố, chân bờ cũng có thể mất chỗ tựa.
Với bờ rạch, người dân có thể tự quan sát dễ hơn bờ sông lớn: để ý mép sân có tách ra khỏi nền nhà không, cọc gỗ, cọc bê tông giữ bờ có nghiêng dần không, mặt nước trước nhà có rộng ra theo năm không. Phát hiện sớm thì việc gia cố đơn giản và rẻ hơn nhiều so với khi bờ đã sụt.
Chọn nơi ở và xây nhà ven sông với tâm thế phòng sạt lở
Nếu bạn đang tính mua đất, thuê nhà hay xây nhà ở gần sông Nhà Bè, sông Soài Rạp hay các rạch lớn, hãy đặt câu hỏi sạt lở ngay từ đầu. Hỏi chính quyền xã đoạn bờ đó có nằm trong danh sách cảnh báo nào không, hành lang bảo vệ bờ sông rộng bao nhiêu, có kế hoạch kè hay di dời không. Hỏi hàng xóm lâu năm bờ đã lùi vào bao nhiêu so với trước.
Khi xây, giữ khoảng lùi đủ xa mép nước, không đổ đất nâng nền sát bờ vì đất đổ thêm chính là tải trọng đè lên khối đất yếu. Móng nhà cần được kỹ sư tính toán cho đất yếu ven sông, không làm theo kinh nghiệm của vùng đất cứng. Phần sân giáp sông nên giữ cây xanh, không đổ bê tông kín.
Những nguyên tắc này áp dụng cả cho nhà xưởng, kho bãi. Một kho chứa hàng nặng sát mép sông không chỉ có nguy cơ cho chính nó mà có thể kéo theo đoạn bờ của hàng xóm. Phần thủ tục đất đai và chọn mua nhà được bàn ở các mục khác của trang.
Câu hỏi thường gặp
Ở Nhà Bè có những chỗ nào hay sạt lở?
Nguy cơ thường tập trung ở bờ lõm các khúc sông uốn, cửa rạch đổ ra sông lớn, và những đoạn bờ có nhà hoặc kho sát mép nước, ở cả hai xã Nhà Bè và Hiệp Phước. Danh sách điểm cảnh báo cụ thể do chính quyền và cơ quan chuyên môn công bố, có thể thay đổi theo từng năm.
Bờ nhà có vết nứt nhỏ có đáng lo không?
Vết nứt nhỏ chưa chắc đã là sạt lở, nhưng nếu nó chạy song song với mép sông, dài ra hoặc rộng ra theo thời gian thì cần báo chính quyền xã để kiểm tra. Đánh dấu hai đầu và đo bề rộng vết nứt định kỳ giúp biết nó có đang phát triển hay không.
Tự kè bờ bằng bao cát, cọc tràm có được không?
Biện pháp tạm như bao cát có thể dùng khi khẩn cấp, nhưng kè lâu dài cần thiết kế kỹ thuật và thường phải hỏi ý kiến hoặc xin phép cơ quan quản lý. Kè tự phát dễ chuyển xói sang nhà bên cạnh hoặc tự sụt theo đất, nên cần hỏi chính quyền xã trước.
Sạt lở có được Nhà nước hỗ trợ không?
Khi có sự cố sạt lở, chính quyền địa phương thường tổ chức di dời khẩn cấp, hỗ trợ chỗ ở tạm và xem xét chính sách theo quy định về phòng chống thiên tai. Mức và điều kiện hỗ trợ cụ thể theo văn bản hiện hành, nên hỏi trực tiếp chính quyền xã.
Sóng tàu có thật sự làm lở bờ không?
Có. Sóng do tàu thuyền tạo ra dội vào bờ nhiều lần mỗi ngày, bào mòn chân bờ và làm lỏng rễ cây. Ở những đoạn sông có luồng tàu chạy gần bờ, sóng tàu là một trong các nguyên nhân chính. Vì vậy một số đoạn có quy định giới hạn tốc độ tàu thuyền.
Trồng cây gì ven bờ để giữ đất?
Với bờ sông nước lợ như Nhà Bè, dừa nước, bần và các loài cây ngập mặn bản địa giữ đất tốt vì bộ rễ đan dày và chịu được ngập triều. Không nên trồng cây thân gỗ cao, tán rộng sát mép bờ yếu vì gió có thể quật đổ và kéo theo mảng đất.