Triều cường ở Nhà Bè lên cao nhất vào khoảng tháng 9 đến tháng 12 âm lịch, tức từ giữa tháng 10 dương lịch đến đầu năm sau, và trong mỗi tháng thì đạt đỉnh quanh mùng một và ngày rằm âm lịch, thường lệch một hai ngày. Những đợt cuối năm, đỉnh triều hay rơi vào chiều tối, đúng giờ tan tầm, nên chuyện ngập đường ở các trục ven sông dễ gây kẹt xe và chết máy.
Triều cường là hiện tượng thuỷ triều dâng cao hơn bình thường do vị trí của Mặt Trăng, Mặt Trời và các yếu tố thời tiết, mùa nước. Nhà Bè nằm sát ngã ba sông, đất thấp, nhiều rạch nối thẳng ra sông lớn, nên là một trong những nơi chịu triều sớm và rõ nhất của thành phố. Bài này giải thích vì sao triều cường có mùa, cách đọc bản tin triều của cơ quan khí tượng thuỷ văn, và những khu vực người dân thường phải để mắt.
Triều cường là gì, khác gì thuỷ triều thường ngày
Mỗi ngày, mực nước sông ở Nhà Bè lên xuống hai lần theo thuỷ triều từ Biển Đông truyền vào. Đó là nhịp bình thường mà người sống bên sông đã quen. Triều cường là khi biên độ ấy lớn lên, đỉnh triều cao hơn hẳn những ngày khác, đủ để nước tràn qua bờ thấp, ngược vào cống thoát nước và lên mặt đường.
Nguyên nhân thiên văn là lực hút của Mặt Trăng và Mặt Trời. Khi hai thiên thể này thẳng hàng với Trái Đất, tức quanh ngày không trăng và trăng tròn, lực hút cộng lại khiến triều lớn hơn; người Nam Bộ gọi là con nước rong. Ngược lại, quanh các ngày thượng huyền và hạ huyền, triều yếu hơn, gọi là con nước kém. Vì sóng triều cần thời gian truyền từ biển vào sông, đỉnh ở Nhà Bè thường đến muộn hơn ngày lịch thiên văn một vài ngày.
Ngoài yếu tố thiên văn, mực nước còn chịu tác động của gió và mùa. Gió chướng thổi từ biển vào trong các tháng cuối năm đẩy thêm nước vào cửa sông; lượng nước thượng nguồn và nước các hồ chứa xả về cũng làm mực sông cao hơn. Khi những yếu tố này trùng nhau, đỉnh triều có thể vượt các mức báo động mà cơ quan chuyên môn đặt ra.
Vì sao mùa triều cường rơi vào cuối năm
Người lớn tuổi ở Nhà Bè hay nói "nước rong tháng mười" hay "nước lớn cuối năm". Đó là kinh nghiệm đúng với quan sát thuỷ văn: ở vùng cửa sông Sài Gòn – Đồng Nai, các đỉnh triều cao nhất trong năm thường tập trung từ khoảng tháng 10 đến tháng 12 dương lịch, có năm kéo sang tháng 1.
Có mấy lý do chồng lên nhau. Thứ nhất, đặc điểm thiên văn của thuỷ triều Biển Đông khiến biên độ ở thời điểm này trong năm lớn hơn. Thứ hai, cuối mùa mưa, sông vẫn còn nhiều nước từ thượng nguồn và các hồ chứa như Dầu Tiếng trên sông Sài Gòn, Trị An trên sông Đồng Nai có thể phải xả để giữ an toàn công trình. Thứ ba, gió mùa đông bắc bắt đầu thổi mạnh, tạo gió chướng đẩy nước biển vào. Ba thứ cộng lại làm mực nước sông ở Nhà Bè cao nhất năm.
Ngược lại, vào giữa năm, triều cường vẫn xảy ra theo chu kỳ nửa tháng nhưng đỉnh thường thấp hơn. Có điều mùa mưa lại có mưa lớn buổi chiều, nên ngập do mưa trùng triều vẫn có thể xảy ra quanh các ngày con nước rong. Vì vậy câu hỏi "tháng nào an toàn" không có câu trả lời tuyệt đối; chỉ có tháng rủi ro cao và tháng rủi ro thấp hơn.
Lịch rủi ro triều cường theo tháng ở Nhà Bè
Bảng sau tổng hợp kinh nghiệm chung của vùng hạ lưu sông Sài Gòn – Đồng Nai để bạn hình dung. Mức rủi ro là định tính; đỉnh triều thật của từng đợt phải xem bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn:
| Khoảng thời gian (dương lịch) | Triều | Mưa | Rủi ro ngập ven sông |
|---|---|---|---|
| Tháng 1 – 2 | Còn cao đầu tháng 1, giảm dần | Mùa khô, hiếm mưa | Trung bình đầu năm, thấp dần |
| Tháng 3 – 5 | Thấp hơn | Khô, cuối tháng 5 bắt đầu mưa | Thấp |
| Tháng 6 – 8 | Trung bình | Mưa chiều nhiều | Có ngập do mưa trùng triều quanh mùng một, rằm |
| Tháng 9 | Tăng dần | Mưa lớn, hồ chứa có thể xả | Trung bình đến cao |
| Tháng 10 – 12 | Cao nhất năm | Cuối mùa mưa, gió chướng | Cao, nhất là chiều tối ngày con nước rong |
Những ngày có cả ba yếu tố: con nước rong, mưa lớn trong khung giờ đỉnh triều, hồ chứa xả nước, là những ngày đáng lo nhất. Nếu một bản tin thời tiết báo mưa to trùng với đỉnh triều vượt báo động, hãy sắp xếp giờ đi lại tránh khung giờ đó.
Đọc bản tin triều cường: trạm đo và mức báo động
Cơ quan khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ thường xuyên ra bản tin dự báo triều cho các trạm trên sông Sài Gòn – Đồng Nai. Hai trạm hay được nhắc tới với người Nhà Bè là trạm Phú An trên sông Sài Gòn và trạm Nhà Bè trên sông Nhà Bè. Bản tin thường cho biết đỉnh triều dự báo, giờ xuất hiện và so sánh với các mức báo động I, II, III.
Mức báo động là các ngưỡng mực nước được quy định chính thức để chính quyền và người dân biết khi nào cần đề phòng. Nói đơn giản, vượt báo động I là nước bắt đầu tràn ở những điểm thấp nhất; báo động III là mức gây ngập rộng ở các vùng trũng ven sông. Cao độ cụ thể của từng mức do cơ quan có thẩm quyền ban hành và có thể được cập nhật, nên khi đọc tin, bạn chỉ cần nhìn xem đỉnh triều dự báo đang ở dưới hay trên mức nào.
Cách dùng bản tin cho đời sống hằng ngày khá đơn giản: ghi lại những ngày có đỉnh triều dự báo vượt báo động, nhìn giờ đỉnh, rồi cộng thêm khoảng một hai tiếng trước và sau vì nước lên xuống từ từ. Trong khung giờ đó, nếu nhà bạn ở hẻm thấp ven rạch hoặc phải đi qua các đoạn đường hay ngập, hãy dời việc ra ngoài sớm hơn hoặc muộn hơn. Tránh dựa vào ảnh chụp lan truyền trên mạng, vì nhiều ảnh là của các đợt cũ.
Những khu vực ở Nhà Bè hay chịu triều cường
Trục Huỳnh Tấn Phát qua khu Phú Xuân. Đây là trục chạy dọc gần sông Nhà Bè, nhiều đoạn thấp và có hẻm thông ra rạch. Các mùa triều cao, nước thường tràn vào hẻm và mép đường, nhất là đoạn gần các cửa rạch.
Đường Lê Văn Lương qua Phước Kiển. Đoạn quanh khu vực rạch Đỉa, giáp Quận 7 cũ, nhiều năm bị nhắc tên trong tin ngập triều. Các công trình nâng đường, làm cầu đã được triển khai từng phần, nhưng người đi đường vẫn nên để ý khi con nước rong.
Khu dân cư ven rạch nội đồng. Những xóm cũ nằm dọc các rạch như Mương Chuối, Phú Xuân, rạch Dơi có nền nhà thấp hơn các khu dân cư mới nâng nền. Nước triều đi ngược theo rạch vào sâu trong xóm.
Vùng trũng ở Nhơn Đức, Long Thới. Phần đất phía nam còn nhiều vườn, ruộng, bờ bao đất. Khi bờ bao yếu hoặc cống hở, triều có thể tràn vào vườn, đường làng.
Đường đi cảng và khu công nghiệp ở Hiệp Phước. Một số đoạn đường dẫn vào khu công nghiệp, cảng thấp so với sông Soài Rạp. Xe tải nặng đi qua đoạn ngập vừa nguy hiểm vừa làm hư mặt đường nhanh hơn.
Lưu ý chung. Danh sách này dựa trên những điểm thường được nhắc tới, không phải bản đồ ngập chính thức. Mỗi năm có điểm được nâng cấp và hết ngập, có điểm mới phát sinh do đô thị hoá.
Vì sao càng ngày càng nghe nói nhiều về triều cường
Nhiều người ở lâu năm cho rằng triều cường bây giờ "cao hơn hồi xưa". Cảm nhận đó có cơ sở, nhưng nguyên nhân không chỉ nằm ở nước biển. Các nghiên cứu về vùng hạ lưu sông Sài Gòn – Đồng Nai chỉ ra mấy yếu tố cộng gộp: mực nước biển dâng do biến đổi khí hậu, mặt đất ở khu nam thành phố sụt lún, và việc bê tông hoá, lấp kênh rạch làm mất không gian chứa nước.
Khi đất lún xuống và nước dâng lên, cùng một con triều sẽ tràn vào được nhiều chỗ hơn. Khi những vùng trũng, ao, ruộng trước đây chứa nước triều bị san lấp làm nhà, nước không còn chỗ dàn trải và dâng cao ở những chỗ còn lại. Một con đường mới được nâng nền có thể biến hẻm bên cạnh thành lòng chảo.
Điều này có nghĩa là chống triều cường không chỉ là chuyện đắp đê. Nó gồm cả quy hoạch cao độ nền, giữ lại kênh rạch, kiểm soát khai thác nước ngầm và vận hành cống ngăn triều. Ở cấp gia đình, nó gồm việc chọn nơi ở, nâng nền đúng mức và biết đọc con nước. Các khía cạnh đó được bàn riêng trong những bài khác của mục này và mục sống và an cư.
Chuẩn bị cho mùa triều cường: việc nên làm từ tháng 9
Mùa triều cao lặp lại hằng năm, nên chuẩn bị theo nếp sẽ đỡ hơn chống chọi từng đợt. Những việc dưới đây phù hợp với hộ gia đình và cửa hàng nhỏ ven sông, ven rạch:
- Lưu lại các bản tin dự báo triều của cơ quan khí tượng thuỷ văn, đánh dấu những ngày đỉnh triều dự báo vượt báo động trên lịch nhà.
- Kiểm tra cửa thoát nước trong nhà: miệng cống sân, nhà vệ sinh tầng trệt. Lắp van một chiều hoặc nắp chặn để nước từ cống không trào ngược.
- Kê cao ổ cắm, bình nước nóng, máy giặt, tủ lạnh ở tầng trệt; xem lại đường dây điện đi sát nền.
- Chuẩn bị tấm chắn cửa vừa khổ cửa chính, bao cát nhỏ hoặc vật chặn để dùng khi nước lên quá thềm.
- Với xe máy, tránh đi qua đoạn ngập sâu; nếu bắt buộc, đi chậm, đều ga, không dừng giữa chừng, sau đó kiểm tra lọc gió và hệ thống điện.
- Với cửa hàng, cất hàng hoá cách nền một khoảng an toàn, nhất là hàng dễ hư khi ẩm như giấy, vải, thực phẩm khô.
- Theo dõi thông báo của chính quyền xã về điểm ngập, phân luồng giao thông và vận hành cống trong những ngày cao điểm.
Nếu nhà bạn mới chuyển đến, hỏi hàng xóm ở lâu năm về mức nước của những mùa trước. Một vết nước cũ trên tường hay chân cột điện là thông tin thực tế hơn mọi lời quảng cáo nhà đất.
Câu hỏi thường gặp
Triều cường ở Nhà Bè thường lên vào giờ nào trong ngày?
Giờ đỉnh triều thay đổi theo từng ngày, mỗi ngày trễ hơn hôm trước khoảng gần một tiếng. Trong các tháng cuối năm, những đợt cao nhất hay rơi vào chiều tối. Muốn biết chính xác cho từng ngày, hãy xem bản tin dự báo triều tại trạm Nhà Bè hoặc Phú An.
Triều cường có liên quan đến âm lịch không?
Có. Triều lớn nhất thường xuất hiện quanh mùng một và ngày rằm âm lịch, khi Mặt Trăng, Mặt Trời và Trái Đất gần thẳng hàng. Do sóng triều cần thời gian truyền từ biển vào sông, đỉnh ở Nhà Bè hay lệch muộn một hai ngày so với ngày lịch.
Mức báo động III có nghĩa là nhà mình sẽ ngập không?
Không hẳn. Mức báo động là ngưỡng đo tại trạm thuỷ văn, còn nhà bạn ngập hay không tuỳ cao độ nền nhà, đường và hệ thống thoát nước khu đó. Vượt báo động III thì khả năng ngập ở vùng trũng ven sông rất cao, nên nhà thấp cần chuẩn bị trước.
Hồ Dầu Tiếng, Trị An xả nước có làm Nhà Bè ngập hơn không?
Lượng nước các hồ xả góp thêm vào dòng sông nên có thể làm mực nước hạ lưu cao hơn, nhất là khi trùng con nước rong. Tuy vậy, triều từ biển vẫn là yếu tố chính. Việc xả hồ thường có thông báo trước để vùng hạ du chủ động.
Dùng ứng dụng nào để xem lịch triều?
Nguồn đáng tin nhất là bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia và khu vực Nam Bộ, thường được báo chí và chính quyền địa phương đăng lại. Các ứng dụng thuỷ triều quốc tế có thể dùng tham khảo giờ lên xuống, nhưng không có mức báo động theo quy định của Việt Nam.
Triều cường có gây nguy hiểm cho người đi đường không?
Có. Nước che khuất ổ gà, miệng cống hở và mép đường; xe chết máy giữa dòng dễ bị va chạm. Nước ngập lâu cũng có thể rò điện từ trụ đèn, tủ điện. Khi thấy đường ngập sâu, nên chờ nước rút hoặc chọn đường khác.