Kênh rạch ở Nhà Bè: Rạch Đỉa, Mương Chuối, Long Kiểng và mạng nước giữa khu dân cư

Bên trong vùng Nhà Bè là một mạng kênh rạch dày đặc nối ra sông Nhà Bè, sông Soài Rạp và các dòng lớn phía bắc. Những tên quen thuộc gồm Rạch Đỉa ở ranh với Quận 7 cũ, rạch Ông Lớn ở mạn tây bắc, sông Mương Chuối chảy qua vùng Phước Kiển, Phước Lộc, Nhơn Đức cũ, rạch Long Kiểng và rạch Phước Long phía tây, cùng hàng chục rạch nhỏ không tên trên bản đồ phổ thông. Tất cả đều chịu thuỷ triều, lên xuống hai lần mỗi ngày.

Với người mới chuyển về các khu dân cư dọc Nguyễn Hữu Thọ, Huỳnh Tấn Phát hay Lê Văn Lương, rạch có thể chỉ là một dòng nước dưới chân cầu. Nhưng chính mạng rạch này quyết định nước mưa thoát đi đâu, triều cường tràn vào lối nào và khu nào ngập lâu. Bài này giới thiệu các rạch chính, cách chúng vận hành, những thay đổi khi đô thị hoá và cách sống cạnh một con rạch cho an toàn.

Rạch là gì trong cách nói của người Nhà Bè

Ở Nam Bộ, tên gọi các dòng nước không theo thước đo chặt chẽ. Sông là dòng lớn, rạch là dòng tự nhiên nhỏ hơn uốn lượn trong đồng, kênh là dòng đào thẳng, mương là dòng nhỏ dẫn nước vào vườn ruộng. Nhưng thực tế có dòng mang tên "sông" mà không rộng hơn rạch bên cạnh, như sông Mương Chuối, vì tên gọi có từ thời người dân thấy nó lớn so với xung quanh. Đọc tên đừng suy kích thước.

Đa số rạch ở Nhà Bè là rạch tự nhiên: chúng hình thành từ những lạch nước triều trên vùng đất bồi, nơi nước biển đi vào rồi rút ra hằng ngày khoét thành dòng. Vì thế rạch thường uốn khúc, chia nhánh như rễ cây và nối nhau thành mạng. Người khai phá sau này đào thêm mương, đắp bờ, nối rạch để lấy nước và đi ghe, tạo nên mạng nước ta thấy hôm nay.

Rạch từng là đường đi chính của vùng Nhà Bè. Trước khi có đường nhựa, người ta chở lúa, củi, cá bằng xuồng ghe theo rạch ra sông lớn rồi lên chợ. Nhà cửa quay mặt ra rạch, mỗi nhà có một bến nước nhỏ. Dấu vết của nếp sống này còn thấy ở những xóm cũ ven Mương Chuối, ven các rạch phía Nhơn Đức, Long Thới, nơi nhà sàn và cầu ván vẫn nối nhà với mặt nước.

Những dòng nước người địa phương hay nhắc

Rạch Đỉa. Chạy ở mạn bắc vùng Phước Kiển, làm ranh tự nhiên với Quận 7 cũ. Người đi Lê Văn Lương xuống Nhà Bè sẽ qua cầu Rạch Đỉa. Hai bờ rạch đô thị hoá nhanh, nhiều đoạn đã có nhà sát mép nước.

Rạch Ông Lớn. Dòng nước lớn ở mạn tây bắc, nối với các rạch phía Bình Chánh và Quận 7 cũ, là một trong những lối thoát nước của khu vực phía bắc Nhà Bè.

Sông Mương Chuối. Dòng nước len qua vùng Phước Kiển, Phước Lộc, Nhơn Đức cũ rồi ra sông lớn. Tên Mương Chuối còn gắn với một cống ngăn triều lớn trong hệ thống chống ngập của thành phố, được nói ở bài riêng về cống và đê bao.

Rạch Long Kiểng và rạch Phước Long. Hai rạch ở phía tây, mang tên hai cây cầu trên trục Lê Văn Lương. Ven rạch còn nhiều dừa nước, xóm nhà cũ xen với khu dân cư mới.

Các rạch phía Hiệp Phước, Long Thới. Nhiều rạch nhỏ đổ thẳng ra sông Soài Rạp, chịu mặn rõ hơn vào mùa khô. Một số đoạn đã nằm trong hoặc sát khu công nghiệp, được nắn, kè lại.

Mương, rạch không tên. Rất nhiều dòng nhỏ chỉ người trong xóm biết tên, len giữa nhà và vườn. Chúng ít được để ý nhưng lại là nơi nước mưa trong hẻm thoát ra đầu tiên.

Rạch vận hành theo thuỷ triều thế nào

Mỗi con rạch như một cái phổi thở theo nhịp triều. Khi triều lên, nước sông lớn đi ngược vào rạch, mực nước trong rạch dâng lên, có khi gần sát mép bờ. Khi triều xuống, nước trong rạch chảy ra sông, mang theo nước mưa, nước thải và rác từ khu dân cư. Lúc nước ròng sát, đáy rạch lộ bùn, có đoạn chỉ còn một dòng nước nhỏ ở giữa.

Nhịp thở đó quyết định khả năng thoát nước. Một trận mưa rơi đúng lúc rạch đang ròng thì nước thoát nhanh vì rạch có chỗ chứa và đường ra sông thông. Cùng trận mưa ấy rơi lúc rạch đã đầy vì triều cao thì nước không còn chỗ đi, tràn lên đường và hẻm. Đây là lý do cùng một con đường, có hôm mưa to vẫn khô, có hôm mưa vừa đã ngập.

Rạch còn có vai trò trữ nước tạm thời. Những đoạn rạch rộng, có bãi bùn và dừa nước hai bên, chứa được rất nhiều nước khi mưa lớn, như một hồ điều tiết tự nhiên. Khi rạch bị thu hẹp, bị lấp hoặc kè thẳng đứng sát nhà, sức chứa giảm đi, nước mưa phải tìm chỗ khác, và chỗ khác thường là mặt đường.

Rạch khoẻ và rạch bệnh: nhìn bằng mắt thường

Không cần thiết bị đo, người sống ven rạch vẫn có thể nhận ra con rạch gần nhà đang ở tình trạng nào. Bảng dưới gom những dấu hiệu thường gặp:

Khi thấy rạch gần nhà có nhiều dấu hiệu ở cột bên phải, nên phản ánh cho chính quyền xã để được nạo vét, khơi thông. Một rạch bị nghẹt ảnh hưởng tới cả khu chứ không riêng nhà sát mép nước.

Đô thị hoá và chuyện rạch bị thu hẹp

Từ khi đô thị lan từ Quận 7 cũ xuống Phước Kiển, Phú Xuân, rồi xa hơn tới Nhơn Đức, nhiều rạch đã thay đổi hình dạng. Có đoạn được kè bê tông, có đoạn bị thu hẹp vì nhà cửa, có mương nhỏ bị lấp làm đường hoặc nền nhà. Một số dự án khu dân cư nắn rạch cho thẳng, thay bờ đất bằng tường kè. Những thay đổi này mang lại đất ở và đường sá, nhưng cũng lấy đi một phần không gian của nước.

Hệ quả không thấy ngay mà tích luỹ qua nhiều năm. Khi tổng diện tích mặt nước giảm, mỗi trận mưa lớn trùng triều để lại nhiều nước hơn trên mặt đất. Khi rạch bị thắt lại ở một điểm, như chỗ một cây cầu thấp hay một đoạn bị lấn, nước dồn ứ ở phía trên điểm đó. Người sống ở thượng lưu đoạn bị thắt thường là người chịu ngập trước tiên.

Pháp luật về tài nguyên nước và về đê điều, thuỷ lợi đều có quy định về hành lang bảo vệ kênh rạch, trong đó hạn chế xây dựng sát mép nước. Phạm vi hành lang cụ thể của từng rạch do cơ quan có thẩm quyền xác định và công bố. Trước khi mua đất, xây nhà ven rạch, nên hỏi chính quyền xã về hành lang này để tránh xây lấn rồi phải tháo dỡ.

Sống cạnh một con rạch ở Nhà Bè

Nhà sát rạch có cái thú của gió và mặt nước, nhưng đi kèm vài việc cần để ý quanh năm:

• Theo dõi mực nước rạch vào các đợt triều cường cuối năm, ghi lại mức cao nhất trên một cột mốc trong nhà để so năm sau.
• Không đổ rác, xà bần, lá cây xuống rạch; chính chúng làm rạch nghẹt và quay lại thành ngập ngay trước cửa nhà mình.
• Lắp lan can, rào chắn ở mép sân giáp rạch nếu nhà có trẻ nhỏ; bờ rạch trơn trượt và nước lên nhanh.
• Để ý vết nứt ở sân, tường rào sát mép nước; đó có thể là dấu hiệu bờ đang lún hoặc sạt dần.
• Muỗi phát triển ở chỗ nước đọng ven rạch, nên dọn vật chứa nước quanh nhà và dùng màn, lưới chống muỗi.
• Ống nước thải nhà xả ra rạch nên có nắp chặn một chiều để tránh nước rạch dội ngược vào nhà khi triều cao.

Những việc này không tốn kém nhưng giúp nhà ven rạch sống thuận với con nước hơn. Chuyện chọn mua nhà ven rạch được bàn kỹ ở mục sống và an cư của trang.

Cầu thấp, cống nhỏ: những nút thắt trên dòng rạch

Đi dọc một con rạch ở Nhà Bè, bạn sẽ gặp đủ kiểu công trình bắc ngang: cầu bê tông trên các trục đường, cầu ván, cầu sắt nhỏ của xóm, ống cống đường kính nhỏ ở những chỗ rạch bị lấp làm đường. Mỗi công trình là một chỗ dòng chảy bị thu hẹp. Nếu khẩu độ đủ lớn, nước vẫn đi qua dễ; nếu quá nhỏ, rác và lục bình mắc lại, bùn bồi lên, dòng rạch như bị buộc thắt.

Lục bình là thủ phạm quen thuộc. Loài cây nổi này trôi theo con nước từ thượng nguồn về, gặp chỗ hẹp là kết thành đám dày, có khi phủ kín mặt rạch. Mùa mưa, đám lục bình kẹt ở chân cầu cộng với rác sinh hoạt có thể chặn gần hết dòng chảy. Các đợt vớt lục bình, khơi thông dòng chảy vì vậy là việc định kỳ của ngành thuỷ lợi và chính quyền địa phương.

Khi bạn thấy một khu dân cư ngập lâu bất thường dù gần rạch, hãy nhìn xuống phía hạ lưu xem có nút thắt nào không. Đó thường là thông tin hữu ích nhất khi phản ánh cho chính quyền xã.

Giữ lại rạch là giữ lại đường thoát của cả vùng

Nhiều chuyên gia quy hoạch đô thị nhấn mạnh rằng với một vùng đất thấp chịu triều như Nhà Bè, kênh rạch không phải là đất trống chờ lấp mà là hạ tầng thoát nước tự nhiên. Nạo vét, giữ chiều rộng, trồng lại cây ven bờ và làm lối đi dạo dọc rạch là hướng đã được nhiều đô thị lựa chọn, vừa chống ngập vừa tạo không gian xanh cho cư dân.

Người dân có thể góp phần theo cách rất cụ thể. Phản ánh khi thấy rạch bị lấn chiếm hay đổ phế thải, tham gia các đợt dọn rác ven rạch do khu phố, đoàn thể tổ chức, giữ lại hàng dừa nước trước nhà thay vì đổ đất lấp. Mỗi đoạn rạch được giữ thông thoáng là thêm một chỗ cho nước mưa đi, bớt một vũng ngập ngoài đường.

Hiểu mạng rạch gần nhà cũng giúp bạn đọc tin tức địa phương rõ hơn: khi nghe tin nạo vét một rạch, thông tuyến một cống, hay xây trạm bơm ở cửa rạch nào đó, bạn sẽ biết nó ảnh hưởng tới khu mình ở đâu. Bài tiếp theo trong mục bàn về sạt lở bờ sông, bờ rạch, một chuyện gắn chặt với mạng nước này.

Câu hỏi thường gặp

Rạch Đỉa nằm ở đâu?

Rạch Đỉa chạy ở mạn bắc vùng Phước Kiển cũ, nay chủ yếu thuộc xã Nhà Bè, làm ranh tự nhiên với khu vực Quận 7 cũ. Người đi đường Lê Văn Lương từ phía Quận 7 cũ xuống Nhà Bè sẽ qua cầu Rạch Đỉa trên đường đi.

Vì sao rạch gần nhà lúc đầy nước lúc cạn trơ đáy?

Vì rạch nối với sông lớn và chịu thuỷ triều. Triều lên thì nước sông đi ngược vào làm rạch đầy, triều xuống thì nước trong rạch chảy ra sông, có lúc chỉ còn bùn. Mỗi ngày thường có hai lần lên xuống, giờ lệch dần theo ngày âm lịch.

Nước rạch đen và hôi thì báo cho ai?

Nên phản ánh với chính quyền xã nơi con rạch chảy qua, qua tổ dân phố, khu phố hoặc kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố. Mô tả rõ vị trí, thời gian và chụp ảnh nếu được. Cơ quan chuyên môn sẽ kiểm tra nguồn xả và kế hoạch nạo vét.

Mua đất sát rạch có xây nhà được không?

Tuỳ vị trí. Kênh rạch có hành lang bảo vệ, trong phạm vi đó việc xây dựng bị hạn chế hoặc không được phép. Trước khi mua, nên xin thông tin quy hoạch và hỏi chính quyền xã về hành lang của con rạch đó, xem kỹ giấy tờ đất có ghi chú gì không.

Rạch ở Nhà Bè còn đi xuồng được không?

Một số rạch lớn còn xuồng ghe đi lại, nhất là lúc triều lên, phục vụ đánh bắt và chở đồ ở các xóm cũ. Nhiều rạch nhỏ đã cạn, hẹp hoặc bị cầu thấp chắn ngang nên không đi được nữa. Đi xuồng trên rạch cần biết giờ triều để không bị mắc cạn.

Trẻ con chơi gần rạch có nguy hiểm không?

Có. Bờ rạch trơn, bùn lún, nước lên nhanh và có thể sâu hơn vẻ ngoài khi triều cao. Nhà ven rạch nên có rào chắn, dạy trẻ không ra mép nước một mình và luôn có người lớn trông khi trẻ chơi gần rạch.