Sông Soài Rạp là nhánh phía tây nam của sông Nhà Bè, chảy dọc mạn nam vùng Hiệp Phước (gồm Hiệp Phước, Long Thới, Nhơn Đức cũ), làm ranh với Cần Giuộc, Cần Đước ở bờ bên kia, rồi đổ ra biển ở cửa Soài Rạp giáp vùng Gò Công. Trên đường đi, sông nhận thêm nước của sông Vàm Cỏ. Vì gom nước của nhiều hệ thống và mở rộng dần về phía biển, Soài Rạp là một trong những dòng sông rộng nhất quanh TP.HCM.
Người sống ở xã Hiệp Phước hôm nay gặp sông Soài Rạp hằng ngày theo nhiều cách: nhìn tàu vào cảng Hiệp Phước, thấy nước sông đục ngầu phù sa, nghe chuyện mùa khô nước lợ lấn sâu, chuyện bãi bồi chỗ này lớn lên còn bờ chỗ kia lở dần. Bài này giải thích những đặc điểm đó bằng ngôn ngữ đời thường, và những điều nên biết nếu bạn sống, làm việc hay câu cá bên dòng sông này. Chuyện cảng và luồng tàu ở góc kinh tế được bàn trong mục cảng và khu công nghiệp của trang.
Soài Rạp bắt đầu ở đâu và đi qua những gì
Từ chỗ sông Nhà Bè chia hai ở mạn nam vùng Phú Xuân cũ, nhánh Lòng Tàu rẽ về phía đông qua vùng rừng Cần Giờ, còn nhánh Soài Rạp đi về hướng nam rồi tây nam. Bờ trái của Soài Rạp là đất Cần Giờ, bờ phải là đất Nhà Bè rồi xa hơn là vùng Cần Giuộc, Cần Đước thuộc Long An cũ, nay thuộc tỉnh Tây Ninh sau sáp nhập. Gần cửa biển, bờ phía tây là vùng Gò Công, trước thuộc Tiền Giang, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp.
Đoạn chảy qua vùng Nhà Bè là đoạn đầu của sông. Ở đây hai bên bờ là đất bồi thấp, có cảng, khu công nghiệp, kho bãi ở phía Hiệp Phước, còn những khúc vắng hơn vẫn là bãi bùn, dừa nước, bần mọc dày. Các rạch từ trong nội đồng Long Thới, Nhơn Đức đổ ra Soài Rạp, mỗi cửa rạch là một chỗ nước vào ra mạnh theo con triều.
Đi xuống thêm một đoạn, sông Vàm Cỏ từ phía tây đổ vào Soài Rạp. Vàm Cỏ là hợp lưu của Vàm Cỏ Đông và Vàm Cỏ Tây, gom nước từ vùng Tây Ninh cũ và Long An cũ, lại liên thông với vùng Đồng Tháp Mười. Từ chỗ nhận Vàm Cỏ trở xuống, Soài Rạp mở rộng rất nhanh như một cái phễu loe về phía biển. Hình dạng phễu này giải thích nhiều đặc điểm của dòng sông mà người địa phương quen thấy.
Vì sao sông Soài Rạp rộng và nông hơn Lòng Tàu
Người đi tàu và người làm nghề trên sông thường so Soài Rạp với Lòng Tàu. Lòng Tàu hẹp hơn, khúc khuỷu, lòng sâu và tương đối ổn định, nên từ lâu là luồng chính cho tàu biển lên Sài Gòn. Soài Rạp thẳng hơn, rộng hơn hẳn nhưng nông, đáy sông nhiều bãi cạn và bãi bồi ngầm. Hai dòng sông chung một nguồn nhưng có tính khí khác nhau.
Nguyên nhân chính nằm ở cách nước và bùn cát vận động. Cửa sông hình phễu như Soài Rạp để thuỷ triều đi vào rất mạnh; khi nước triều tràn vào một lòng sông loe rộng, dòng chảy dàn ra và chậm lại, phù sa lắng xuống tạo bãi. Khi triều rút, nước ngọt từ trên đổ ra lại cuốn một phần bùn đi. Sự giằng co hai chiều mỗi ngày làm đáy sông luôn thay đổi, chỗ sâu chỗ cạn dịch chuyển theo mùa.
Vì vậy muốn tàu lớn đi được trên Soài Rạp thì luồng phải được nạo vét và duy trì định kỳ. Đây là chuyện kỹ thuật của ngành hàng hải, nhưng ảnh hưởng tới người địa phương theo cách cụ thể: sà lan, tàu hút bùn hoạt động trên sông, bùn nạo vét phải có chỗ đổ, sóng tàu lớn đập vào bờ. Thông tin về độ sâu luồng, giới hạn tàu thuộc cơ quan quản lý hàng hải công bố; bài này không nêu con số.
Soài Rạp và Lòng Tàu đặt cạnh nhau
Bảng dưới so sánh hai nhánh sông ở mức đặc điểm chung mà người sống hai bên bờ dễ quan sát, không phải số đo thuỷ văn:
| Đặc điểm | Sông Soài Rạp | Sông Lòng Tàu |
|---|---|---|
| Hình dạng | Tương đối thẳng, loe rộng dần như cái phễu | Uốn khúc nhiều, lòng hẹp hơn |
| Đáy sông | Nông, nhiều bãi bồi ngầm thay đổi theo mùa | Sâu và ổn định hơn |
| Màu nước | Đục, nhiều phù sa, nhất là mùa mưa | Đục vừa, trong hơn khi gần biển |
| Nhận thêm nước từ | Sông Vàm Cỏ và các rạch vùng Hiệp Phước, Cần Giuộc | Các nhánh sông trong vùng rừng Cần Giờ |
| Hai bên bờ | Cảng, khu công nghiệp, đồng ven sông, xóm chài | Chủ yếu rừng ngập mặn và luồng tàu |
| Chuyện hay nghe | Nạo vét luồng, bồi lở, mặn lấn mùa khô | Luồng tàu biển truyền thống lên Sài Gòn |
Nhìn bảng có thể thấy vì sao vùng Hiệp Phước phát triển cảng và công nghiệp bên Soài Rạp, còn Cần Giờ giữ được rừng bên Lòng Tàu: mỗi dòng sông mở ra một kiểu sử dụng đất khác nhau.
Phù sa: thứ làm nước đục và làm đất lớn lên
Ai lần đầu đứng bên Soài Rạp thường hỏi vì sao nước sông màu nâu đục như vậy. Đó là phù sa, tức hạt bùn sét và cát mịn trôi lơ lửng trong nước. Phù sa đến từ thượng nguồn theo nước mưa, từ bờ sông bị xói, và được thuỷ triều khuấy lên mỗi ngày. Mùa mưa nước càng đục, mùa khô có lúc nước trong hơn một chút nhưng vẫn khó thấy đáy.
Phù sa là thứ đã tạo nên chính vùng đất Nhà Bè. Qua hàng trăm năm, bùn lắng ở những chỗ nước chậm bồi thành bãi, bãi được dừa nước, bần, cỏ giữ lại rồi cao dần, người đến khai phá đắp bờ, đào mương và dựng nhà. Những bãi bồi mới vẫn đang hình thành ở các khúc sông vắng, nhất là chỗ rạch đổ ra và mặt trong khúc uốn. Lúc nước ròng có thể thấy bãi bùn nhô lên rộng, chim cò kiếm ăn trên đó.
Mặt trái của phù sa là luồng tàu bị bồi, miệng rạch bị cạn, cống thoát nước ra sông bị bùn lấp nếu không nạo vét. Với người dân, bùn sông lại là loại đất rất yếu: đứng lên tưởng chắc nhưng lún sâu, không nên lội ra khi không quen. Nền nhà xây trên đất bồi mới cần gia cố kỹ, chuyện này được bàn trong bài về đất thấp và nền yếu của mục này.
Nước mặn lấn sâu mùa khô
Soài Rạp là cửa ngõ đưa nước biển vào vùng Nhà Bè. Mùa khô, thường từ khoảng tháng 12 đến tháng 4 năm sau, nước ngọt từ thượng nguồn sông Vàm Cỏ và sông Nhà Bè giảm, trong khi triều vẫn đều đặn đẩy nước biển vào. Ranh mặn vì thế lùi sâu vào trong, vùng ven sông phía Hiệp Phước, Long Thới, Nhơn Đức cũ chịu nước lợ rõ hơn hẳn mùa mưa. Những năm hạn nặng ở đồng bằng sông Cửu Long, mặn ở cửa Soài Rạp cũng thường được nhắc tới trong các bản tin.
Với vùng đã đô thị hoá, mặn ít đụng tới bữa nước uống vì hầu hết nhà dân dùng nước máy. Nhưng nó vẫn ảnh hưởng tới vườn cây, ao cá nối với rạch, cây xanh ven đường tưới bằng nước sông, và các cơ sở lấy nước sông làm nguyên liệu. Ngày trước người làm ruộng ở đây phải canh con nước để lấy nước vào ruộng lúc nhạt nhất, và trồng giống chịu được phèn mặn.
Mức độ mặn mỗi năm khác nhau, tuỳ lượng mưa thượng nguồn và cách các hồ chứa xả nước. Thông tin chính xác về độ mặn tại các điểm đo do cơ quan khí tượng thuỷ văn và ngành thuỷ lợi công bố trong mùa khô. Nếu bạn nuôi cá, trồng cây bằng nước rạch, nên theo dõi những bản tin này thay vì đoán theo cảm giác.
Ra bờ Soài Rạp: những điều nên biết
Sông rộng nhưng không hiền. Mặt sông rộng làm gió mạnh và sóng lớn hơn ta tưởng, nhất là buổi chiều và những ngày có gió mùa. Xuồng nhỏ, thuyền kayak không nên ra giữa dòng.
Bãi bùn lúc nước ròng rất lún. Bãi nhô lên trông như đất khô nhưng bên dưới là bùn nhão. Nước lên lại nhanh, có thể vây quanh người đang đứng ngoài bãi. Không để trẻ con chạy ra bãi.
Tàu và sà lan có luồng riêng. Câu cá, đánh lưới, chèo xuồng thì tránh xa luồng tàu, tránh đứng sát kè khi tàu lớn chạy qua vì sóng dội mạnh vào bờ.
Khu vực cảng và kho có quy định riêng. Bờ sông phía cảng, kho xăng dầu, khu công nghiệp thường có hàng rào và lối vào kiểm soát. Không tự ý vào để câu cá hay chụp ảnh.
Mùa khô nước lợ hơn. Muốn tưới cây hay thay nước ao bằng nước sông, nên lấy lúc triều rút và tránh những tuần mặn cao theo bản tin.
Chiều muộn ngắm sông thì về sớm. Đường ven sông phía Hiệp Phước có đoạn vắng, ít đèn. Nên rời bờ trước khi trời tối hẳn và báo người nhà nơi mình đi.
Nghề sông trên Soài Rạp: từ đáy, lưới đến ghe chở hàng
Trước khi có cảng và khu công nghiệp, mặt sông Soài Rạp là nơi kiếm sống của nhiều gia đình ở Long Thới, Hiệp Phước, Nhơn Đức cũ. Người ta cắm đáy ở những chỗ nước chảy mạnh để hứng cá tôm theo con nước, giăng lưới ven bờ, đặt lọp, đặt lờ ở cửa rạch, bắt cá kèo, ba khía trên bãi bùn lúc nước ròng. Nhịp làm ăn đi theo lịch triều chứ không theo giờ hành chính: con nước rong thì đi đáy, con nước kém thì vá lưới, sửa xuồng.
Ghe chở hàng cũng từng tấp nập trên sông, chở lúa gạo, củi đước, muối, cá khô giữa vùng Cần Giuộc, Cần Đước, Gò Công với chợ Nhà Bè và Sài Gòn. Ngày nay phần lớn hàng hoá đi bằng xe tải và sà lan lớn, nhưng vẫn còn những ghe nhỏ, xuồng máy của người đánh bắt ven sông. Khi luồng được nạo vét và tàu lớn qua lại nhiều hơn, không gian cho nghề đáy, nghề lưới hẹp dần, nhiều người chuyển sang làm công nhân, chạy xe, buôn bán.
Nếu bạn gặp những cọc đáy, chòi canh hay xuồng lưới trên sông, đó là sinh kế thật của người địa phương, không phải đạo cụ chụp ảnh. Đi xuồng ngang qua thì giảm tốc, giữ khoảng cách để không làm rách lưới hay lật xuồng nhỏ.
Một dòng sông nối nhiều vùng
Soài Rạp không thuộc riêng Nhà Bè. Bên kia sông là Cần Giờ với rừng ngập mặn, bên phía tây là vùng Cần Giuộc, Cần Đước với ruộng và làng ven sông, gần cửa biển là vùng Gò Công. Từ xưa, ghe xuồng đi lại giữa các vùng này qua Soài Rạp, buôn bán cá, muối, lúa gạo. Ngày nay đường bộ và cao tốc nối các nơi nhanh hơn, nhưng mặt sông vẫn là một con đường chung của nhiều tỉnh.
Vì là dòng sông chung, những gì xảy ra ở một bờ ảnh hưởng tới bờ kia. Nạo vét luồng, xây cảng, kè bờ ở phía này có thể thay đổi dòng chảy và làm bồi hay lở ở phía khác. Nước thải từ khu dân cư, khu công nghiệp ở thượng nguồn theo sông xuống cửa biển. Quản lý sông Soài Rạp vì vậy cần sự phối hợp giữa TP.HCM và các tỉnh lân cận, chứ không chỉ việc của một xã.
Với người sống ở Hiệp Phước, hiểu Soài Rạp là hiểu nơi mình đang ở: tại sao đất ở đây thấp và mềm, tại sao nước lợ, tại sao cảng chọn chỗ này, và tại sao mỗi mùa triều cường người ta lại để ý mặt sông. Các bài khác trong mục bàn tiếp về rạch nội đồng, sạt lở bờ sông và hệ thống cống ngăn triều.
Câu hỏi thường gặp
Sông Soài Rạp chảy qua những xã nào của Nhà Bè?
Trong vùng Nhà Bè, sông Soài Rạp chủ yếu chảy dọc mạn nam và tây nam của xã Hiệp Phước mới, tức khu vực Hiệp Phước, Long Thới, Nhơn Đức cũ. Đoạn đầu sông giáp phần phía nam của khu Phú Xuân cũ, nay thuộc xã Nhà Bè, ngay sau chỗ sông Nhà Bè chia nhánh.
Vì sao nước sông Soài Rạp lúc nào cũng đục?
Nước đục vì chứa nhiều phù sa từ thượng nguồn sông Vàm Cỏ, sông Đồng Nai và từ bờ sông bị xói. Thuỷ triều đi vào ra mỗi ngày khuấy bùn ở đáy lên. Mùa mưa phù sa nhiều hơn nên nước càng đục. Nước đục không có nghĩa là bẩn, nhưng nước sông cũng không dùng để ăn uống.
Soài Rạp và Lòng Tàu, tàu biển đi đường nào?
Lòng Tàu là luồng truyền thống cho tàu lên các cảng phía thượng nguồn. Soài Rạp được nạo vét để tàu vào cụm cảng Hiệp Phước và các cảng ven sông. Giới hạn cỡ tàu, độ sâu luồng do cơ quan hàng hải công bố và có thể thay đổi theo từng đợt nạo vét.
Có tắm hay bơi ở sông Soài Rạp được không?
Không nên. Sông rộng, dòng chảy đổi chiều theo triều, có xoáy ở cửa rạch, có tàu thuyền qua lại và đáy bùn lún. Nước sông còn chịu ảnh hưởng nước thải. Người không quen sông nước rất dễ gặp nguy hiểm, kể cả khi biết bơi ở hồ.
Mùa khô nước sông Soài Rạp mặn đến mức nào?
Mức mặn mỗi năm khác nhau và đổi theo giờ triều, nên không có con số cố định. Nhìn chung mùa khô vùng cửa sông phía Hiệp Phước lợ rõ hơn mùa mưa, có năm mặn lấn sâu. Số liệu chính xác nên xem bản tin độ mặn của cơ quan khí tượng thuỷ văn và ngành thuỷ lợi.
Bãi bồi ven Soài Rạp có ai được tự chiếm làm đất không?
Không. Bãi bồi ven sông là đất do Nhà nước quản lý và thuộc hành lang bảo vệ bờ sông. Việc sử dụng phải theo quy định đất đai và quy hoạch. Thấy có người rao bán đất bãi bồi không có giấy tờ thì nên cảnh giác và hỏi chính quyền xã.