Sông Nhà Bè: nơi sông Sài Gòn gặp sông Đồng Nai rồi chia hai dòng ra biển

Sông Nhà Bè là đoạn sông lớn hình thành khi sông Sài Gòn từ phía bắc đổ vào sông Đồng Nai từ phía đông, rồi cùng chảy xuống phía nam qua vùng đất huyện Nhà Bè cũ. Đi thêm một quãng, dòng sông chia làm hai nhánh: sông Lòng Tàu chạy về hướng Cần Giờ, sông Soài Rạp mở rộng dần về phía cửa biển giáp vùng Gò Công. Câu ca quen thuộc "Nhà Bè nước chảy chia hai, ai về Gia Định, Đồng Nai thì về" nói đúng hình thế ấy: một vùng nước nằm ở chỗ các dòng lớn gặp nhau và tách nhau.

Với người sống ở hai xã Nhà Bè và Hiệp Phước hôm nay, sông Nhà Bè không chỉ là một cái tên trong sách địa lý. Nó mang thuỷ triều từ Biển Đông vào tận hiên nhà, đưa tàu biển đi ngang trước mặt, nuôi những bãi dừa nước và quyết định chuyện nhà nào ngập, đường nào ngập khi con nước lên cao. Bài này đi theo dòng sông từ chỗ hợp lưu tới chỗ chia nhánh, giải thích vì sao nước ở đây vừa ngọt vừa lợ, vì sao dòng chảy đổi chiều mỗi ngày, và những điều người mới đến nên biết để sống thuận với nó.

Từ hai dòng sông lớn thành một: chỗ hợp lưu

Sông Đồng Nai là con sông nội địa dài bậc nhất miền Nam, chảy từ cao nguyên Lâm Viên xuống qua Đồng Nai, ôm lấy phía đông TP.HCM. Sông Sài Gòn nhỏ hơn, bắt nguồn từ vùng biên giới phía tây bắc, qua hồ Dầu Tiếng rồi uốn lượn qua trung tâm thành phố. Hai dòng gặp nhau ở khoảng giữa bán đảo Thủ Thiêm – Cát Lái, phía Quận 7 cũ và phía Nhơn Trạch bên kia, rồi từ đó trở xuống người ta gọi là sông Nhà Bè.

Người đi tàu quen gọi mũi đất ở chỗ hai sông giao nhau là Mũi Đèn Đỏ; tên gọi được cho là gắn với đèn hiệu dẫn luồng cho tàu. Đứng ở bờ phía Nhà Bè nhìn lên, bạn thấy mặt nước mở rất rộng, tàu container và sà lan nối đuôi nhau đi về các cảng phía trên. Chỗ hợp lưu là nơi hai khối nước có màu và độ đục khác nhau trộn vào nhau; những ngày nước lớn có thể thấy vệt ranh nước đục và nước trong chạy dài trên mặt sông.

Vì nhận nước của cả hai hệ thống sông, sông Nhà Bè lớn hơn hẳn từng nhánh trước đó. Lưu lượng của nó thay đổi theo mùa mưa thượng nguồn, theo lượng xả của các hồ chứa và đặc biệt theo thuỷ triều từ biển đẩy vào. Ba yếu tố này luôn chồng lên nhau, và đó là chìa khoá để hiểu mọi chuyện nước nôi ở Nhà Bè.

Đoạn sông chảy qua vùng Nhà Bè

Từ chỗ hợp lưu, sông Nhà Bè chảy gần như theo hướng bắc – nam, một bên là đất Nhà Bè với khu Phú Xuân, một bên là vùng Nhơn Trạch thuộc tỉnh Đồng Nai. Dọc bờ phía Nhà Bè là những thứ nói lên vai trò của con sông: tổng kho xăng dầu và các kho chứa nhiên liệu ven sông, bến phà Bình Khánh ở cuối đường Huỳnh Tấn Phát, những xóm nhà sàn cũ chen giữa các khu dân cư mới. Đường thuỷ ở đây là đường giao thương thật sự, không phải cảnh nền cho ảnh chụp.

Hai bờ sông phần lớn là đất bồi thấp, có chỗ đã được kè, có chỗ vẫn là bãi bùn với dừa nước, bần và cỏ mọc dày. Các rạch nhỏ từ trong ruộng vườn và khu dân cư chảy ra sông Nhà Bè như những mạch máu, mang nước mưa ra và đón nước triều vào. Mỗi cửa rạch là một chỗ nước lên xuống mạnh, cũng là chỗ dễ sạt lở và dễ ngập khi triều cao.

Khác với những con sông vùng núi, sông Nhà Bè hầu như không có thác ghềnh và độ dốc gần như bằng không. Nước chảy được là nhờ chênh lệch mực nước giữa thượng nguồn và biển, mà chênh lệch đó lại đổi liên tục theo giờ. Vì vậy có lúc nước chảy xuôi ra biển rất mạnh, có lúc nước đứng yên, rồi lại chảy ngược lên phía thành phố. Người sống bên sông gọi đó là nước ròng, nước đứng và nước lớn.

Chỗ chia hai: sông Lòng Tàu và sông Soài Rạp

Xuống tới vùng giáp ranh giữa Nhà Bè và Cần Giờ, sông Nhà Bè tách thành hai nhánh lớn. Nhánh phía đông là sông Lòng Tàu, uốn khúc qua vùng rừng ngập mặn Cần Giờ rồi nối với các dòng khác trước khi ra vịnh Gành Rái. Từ thời Pháp, Lòng Tàu đã là luồng chính cho tàu biển đi lên cảng Sài Gòn, vì lòng sông sâu và tương đối ổn định.

Nhánh phía tây nam là sông Soài Rạp, rộng hơn và nông hơn, chảy dọc ranh giới giữa vùng Hiệp Phước, Cần Giờ một bên và vùng Cần Giuộc, Cần Đước một bên, rồi đổ ra biển ở khu vực cửa sông giáp Gò Công. Trên đường đi, Soài Rạp còn nhận nước của sông Vàm Cỏ từ phía Long An cũ. Vì thế nước sông Soài Rạp mang theo nhiều phù sa và chịu ảnh hưởng mặn rất rõ vào mùa khô.

Hai nhánh này đi qua hai vùng có tính chất khác nhau. Lòng Tàu gắn với rừng ngập mặn và luồng tàu lâu đời; Soài Rạp gắn với cảng Hiệp Phước, khu công nghiệp và những cánh đồng ven sông từng làm muối, nuôi tôm. Hiểu chỗ chia hai này giúp bạn đọc được nhiều tin tức địa phương: khi nói luồng Soài Rạp được nạo vét, đó là chuyện tàu vào cảng Hiệp Phước; khi nói sạt lở ở cửa rạch nào đó thuộc Hiệp Phước, thường là bờ Soài Rạp hoặc các nhánh của nó.

So sánh nhanh ba đoạn sông chính quanh Nhà Bè

Bảng dưới tóm tắt những gì người sống ở Nhà Bè hay gặp ở từng đoạn sông. Đây là mô tả định tính để dễ hình dung, không phải số đo thuỷ văn:

Điều đáng chú ý là cả bốn loại dòng chảy đều chịu thuỷ triều. Không có đoạn nào ở Nhà Bè mà nước chỉ chảy một chiều, và đó là khác biệt lớn nhất so với sông ở miền núi hay miền Trung.

Vì sao nước ở đây lúc ngọt lúc lợ

Nước ở sông Nhà Bè là sự pha trộn giữa nước ngọt từ thượng nguồn và nước mặn từ biển đẩy vào theo triều. Mùa mưa, khoảng từ tháng 5 đến tháng 11, sông Sài Gòn và sông Đồng Nai đổ về nhiều nước ngọt, đẩy ranh mặn lùi ra phía biển; nước sông khi đó khá nhạt. Mùa khô, lượng nước ngọt giảm, nước mặn theo triều lấn sâu lên, vùng Hiệp Phước, Long Thới gần cửa Soài Rạp lợ rõ hơn hẳn.

Độ mặn còn thay đổi ngay trong ngày. Lúc triều lên, nước biển đi vào nên nước sông mặn hơn; lúc triều xuống, nước ngọt từ trên đổ ra, độ mặn giảm. Người làm vườn, nuôi tôm cá ven sông từ xưa đã biết lấy nước vào ruộng theo con nước, tránh lấy đúng lúc mặn nhất. Ngày nay hầu hết nhà dân dùng nước máy, nhưng hiểu chuyện này vẫn có ích khi bạn tưới cây bằng nước rạch hay nuôi cá trong ao nối với sông.

Chính vùng nước lợ ấy tạo nên hệ sinh thái riêng của Nhà Bè: dừa nước, bần, ô rô, cá kèo, tôm, cua và những loài cá đi theo con nước. Nó cũng là lý do đất ở đây nhiều nơi nhiễm phèn, nhiễm mặn, không hợp trồng lúa hai ba vụ như vùng đồng bằng nước ngọt.

Sống bên sông Nhà Bè: những điều người mới đến nên biết

Nhìn con nước trước khi ra bờ sông. Bãi bùn lúc nước ròng có thể rộng và trông chắc chân, nhưng bùn ở đây rất lún và nước lên nhanh. Đừng đi ra bãi bùn, đặc biệt với trẻ con, khi không rõ giờ triều.

Tàu lớn tạo sóng lớn. Đứng ở bến, cầu tàu nhỏ hay ngồi xuồng gần luồng, sóng từ tàu chạy ngang có thể đánh dạt vào bờ khá mạnh. Giữ khoảng cách với mép nước khi tàu đi qua.

Dòng chảy đổi chiều. Ai câu cá, chèo xuồng hay bơi cần biết nước có thể chảy mạnh theo cả hai chiều tuỳ giờ. Lúc nước đổi chiều thường có xoáy ở cửa rạch và quanh trụ cầu.

Nước sông không phải nước sinh hoạt. Nước sông chịu ảnh hưởng của nước thải đô thị, khu công nghiệp và tàu thuyền. Không dùng để ăn uống; tưới cây thì tránh lúc mặn cao.

Nhà gần sông cần xem cao độ nền. Khi chọn nhà, nhìn vết nước cũ trên tường, hỏi hàng xóm về những đợt triều cao gần đây. Chuyện chọn nhà cụ thể được bàn kỹ ở mục sống và an cư của trang.

Theo dõi thông báo chính thức. Bản tin triều, cảnh báo sạt lở và thông báo vận hành cống đều do cơ quan chuyên môn và chính quyền xã phát ra. Đó là nguồn đáng tin hơn tin đồn trên mạng xã hội.

Một con sông thay đổi cùng đô thị hoá

Mấy chục năm trước, hai bờ sông Nhà Bè chủ yếu là dừa nước, ruộng phèn và vài xóm chài. Từ khi một phần huyện Nhà Bè tách ra lập Quận 7 cuối thập niên 1990, rồi các trục đường lớn như Nguyễn Hữu Thọ, Huỳnh Tấn Phát được mở rộng, đô thị lan dần xuống phía nam. Bờ sông ngày càng nhiều kho bãi, cảng, khu dân cư; nhiều đoạn được kè đá, một số rạch bị thu hẹp hoặc lấp.

Đô thị hoá mang lại đường sá, việc làm và tiện nghi, nhưng cũng đặt thêm sức ép lên dòng sông. Mặt đất bê tông hoá khiến nước mưa chảy dồn nhanh hơn ra rạch, trong khi rạch hẹp đi; sóng tàu lớn hơn làm bờ dễ lở; nền đất yếu bị nén thêm bởi công trình. Những vấn đề như ngập khi triều cao, sạt lở bờ sông, sụt lún đều có gốc từ chỗ con người và dòng sông đang tranh nhau không gian.

Với người sống ở Nhà Bè, hiểu con sông là cách thực tế nhất để giảm rủi ro: biết lúc nào nước lên, đoạn nào hay lở, rạch nào hay tràn. Các bài khác trong mục này đi sâu vào từng chuyện: thuỷ triều và triều cường, ngập khi mưa trùng triều, sông Soài Rạp, các rạch nội đồng, sạt lở, cống ngăn triều, nền đất và hệ sinh thái nước lợ.

Câu hỏi thường gặp

Sông Nhà Bè bắt đầu và kết thúc ở đâu?

Sông Nhà Bè bắt đầu từ chỗ sông Sài Gòn đổ vào sông Đồng Nai, khoảng giữa khu Cát Lái và Quận 7 cũ, rồi chảy xuống phía nam qua vùng Phú Xuân. Nó kết thúc ở chỗ chia thành hai nhánh lớn là sông Lòng Tàu và sông Soài Rạp, gần ranh giới với Cần Giờ.

Câu "Nhà Bè nước chảy chia hai" nói về chỗ nào?

Câu ca dao nói về vùng nước ở Nhà Bè, nơi các dòng sông lớn gặp nhau và tách nhau. Cách hiểu phổ biến là nước từ đây chia về hai ngả, một ngả lên Gia Định theo sông Sài Gòn, một ngả về Đồng Nai, và người xưa dùng hình ảnh đó để nói chuyện chia ly, gặp gỡ.

Tàu biển lên cảng thành phố đi qua sông nào?

Tàu đi các cảng phía trên thường vào theo luồng Lòng Tàu hoặc luồng Soài Rạp rồi qua sông Nhà Bè. Luồng Soài Rạp gắn nhiều với cảng Hiệp Phước, còn luồng Lòng Tàu là tuyến truyền thống lâu đời. Việc chọn luồng do cơ quan hàng hải và hãng tàu quyết định theo cỡ tàu.

Nước sông Nhà Bè có mặn không?

Nước sông Nhà Bè là nước lợ, độ mặn thay đổi theo mùa và theo giờ triều. Mùa mưa nước khá nhạt vì nước ngọt thượng nguồn đổ về nhiều; mùa khô mặn lấn sâu hơn, nhất là vùng gần cửa Soài Rạp. Lúc triều lên nước mặn hơn lúc triều xuống.

Có thể tắm sông ở Nhà Bè không?

Không nên. Dòng chảy đổi chiều theo triều, có xoáy ở cửa rạch và quanh trụ cầu, bùn đáy lún, tàu lớn qua lại tạo sóng mạnh và chất lượng nước chịu ảnh hưởng của nước thải. Muốn ra sông thì nên ngồi ở bờ có lan can hoặc đi phương tiện có áo phao.

Sông Nhà Bè thuộc xã nào sau sáp nhập?

Đoạn sông chảy dọc bờ phía tây thuộc địa phận xã Nhà Bè mới, gồm khu Phú Xuân cũ; vùng phía nam và các nhánh về Soài Rạp chạy qua xã Hiệp Phước. Bờ bên kia là đất tỉnh Đồng Nai. Ranh giới chi tiết trên mặt nước nên tra theo bản đồ hành chính chính thức.