Nhà Bè ngập nhanh khi mưa lớn trùng giờ triều lên vì hệ thống thoát nước ở đây đổ ra rạch và sông, mà lúc triều cao thì mực nước sông bằng hoặc cao hơn miệng cống. Nước mưa không có đường ra, nước sông lại theo cống tràn ngược lên, nên mặt đường ngập chỉ sau một trận mưa ngắn và phải chờ triều xuống nước mới rút.
Người ở Nhà Bè hay kể chuyện cùng một lượng mưa mà hôm ngập, hôm không. Khác biệt nằm ở giờ mưa so với giờ triều. Bài này đi qua cơ chế ngập do mưa trùng triều, những yếu tố làm tình trạng nặng thêm theo năm tháng, cách đoán trước một trận mưa có gây ngập không, và những giải pháp đang được bàn ở cấp đô thị. Chuyện sống chung với ngập trong nhà cửa, đồ đạc được bàn ở mục sống và an cư; ở đây tập trung vào nước đi đâu và vì sao.
Cơ chế: cống đổ ra sông, sông lại cao hơn cống
Ở một đô thị nằm trên đồi, nước mưa chảy theo độ dốc ra suối, ra sông rất nhanh. Nhà Bè thì ngược lại: đất thấp, gần như phẳng, nhiều khu cao độ chỉ nhỉnh hơn mặt sông lúc bình thường một chút. Nước mưa phải đi qua hệ thống cống, mương rồi đổ ra rạch, ra sông Nhà Bè hay sông Soài Rạp. Đường đi ngắn, nhưng độ dốc rất nhỏ.
Khi triều thấp, mặt sông nằm dưới miệng xả, nước mưa chảy ra được. Khi triều lên cao, mặt sông dâng ngang hoặc vượt miệng xả. Lúc ấy nước trong cống không còn chỗ thoát, và nếu cống không có van một chiều, nước sông theo đường cống chảy ngược vào, trào lên ở các hố ga thấp nhất. Một cơn mưa rơi đúng vào thời điểm này như đổ thêm nước vào một cái chậu đã đầy.
Kết quả là hai dòng nước gặp nhau trên mặt đường: nước mưa không đi được và nước sông đi ngược lên. Mức ngập phụ thuộc vào lượng mưa trong thời gian ngắn, độ cao của đỉnh triều, và cao độ của chính con đường. Nước chỉ rút khi triều bắt đầu xuống, mở lại đường thoát. Đó là lý do có những trận mưa đã tạnh rất lâu mà đường vẫn ngập.
Bốn yếu tố cộng dồn làm ngập nặng hơn
Mưa lớn trong thời gian ngắn. Mưa mùa ở TP.HCM thường là mưa rào dồn dập vào chiều tối, lượng nước lớn đổ xuống trong vòng một hai giờ. Cống được thiết kế cho một mức mưa nhất định; vượt mức đó thì dù triều thấp cũng có ngập cục bộ.
Đỉnh triều cao. Những ngày con nước rong, nhất là mùa triều cao cuối năm, mặt sông lên gần ngang hoặc vượt nhiều miệng xả. Nếu đỉnh triều rơi vào giờ mưa, khả năng thoát gần như bằng không.
Nước thượng nguồn và hồ chứa xả. Cuối mùa mưa, các hồ lớn trên sông Sài Gòn và sông Đồng Nai có thể xả nước, làm mực sông ở hạ lưu nhích thêm. Phần nhích thêm ấy không lớn nhưng đủ để vài điểm thấp bắt đầu ngập.
Nền đô thị đổi khác. Ruộng, ao, kênh rạch từng chứa nước tạm thời nay thành nhà và đường. Mặt bê tông không thấm, nước chảy dồn nhanh hơn vào cống, trong khi rạch bị thu hẹp hoặc ứ rác. Nền đất ở khu nam thành phố còn bị lún dần, khiến cao độ thật thấp hơn lúc thiết kế.
Điểm chung. Không yếu tố nào một mình gây ngập lớn. Ngập nặng thường đến khi ít nhất hai ba yếu tố gặp nhau cùng lúc, và đó là thứ có thể đoán trước phần nào nếu theo dõi bản tin.
Cùng một trận mưa, bốn kịch bản khác nhau
Để thấy giờ mưa quan trọng thế nào, hãy xét một trận mưa giả định giống nhau về lượng nước, rơi vào bốn thời điểm khác nhau ở một khu dân cư thấp ven rạch tại Nhà Bè (ví dụ giả định):
| Kịch bản | Thời điểm mưa | Mặt sông lúc mưa | Diễn biến có thể gặp |
|---|---|---|---|
| A | Giữa trưa, con nước kém, triều đang ròng | Thấp, dưới miệng xả | Đọng nước vài chỗ, rút nhanh sau khi tạnh |
| B | Chiều, con nước kém, triều đang lên | Trung bình | Ngập nhẹ ở hố ga thấp, rút chậm hơn |
| C | Chiều tối, con nước rong, gần đỉnh triều | Gần ngang miệng xả | Ngập đường và hẻm, nước rút chỉ khi triều xuống |
| D | Như C, cộng thêm hồ chứa đang xả | Vượt miệng xả | Ngập sâu và kéo dài, nước sông tràn ngược qua cống |
Bảng này không dự báo cho con đường cụ thể nào, nhưng giải thích vì sao người địa phương hỏi "mưa giờ nào" trước khi hỏi "mưa to không".
Vì sao nước rút chậm ở Nhà Bè
Sau khi mưa tạnh, nước trên mặt đường cần đường thoát. Nếu triều vẫn đang lên hoặc đang đứng ở đỉnh, đường thoát bị khoá. Nước chỉ bắt đầu rút khi mặt sông hạ xuống dưới miệng xả, và tốc độ rút phụ thuộc vào triều rút nhanh hay chậm. Vào con nước rong, triều rút mạnh nên khi bắt đầu rút thì rút khá nhanh; nhưng phải chờ qua đỉnh.
Thêm vào đó, nhiều tuyến cống ở khu dân cư cũ nhỏ, dốc ít, hay đọng bùn và rác. Rác từ chợ, từ các hẻm theo nước dồn vào hố ga, mắc lại ở song chắn, làm cống nghẹt từng phần. Lá cây và túi ni lông là thủ phạm quen thuộc. Một miệng hố ga bị bít có thể khiến cả đoạn đường đọng nước lâu hơn hẳn đoạn bên cạnh.
Cuối cùng, ở những nơi đường đã được nâng cao còn nhà và hẻm hai bên giữ nguyên, nước từ mặt đường chảy dồn vào hẻm, vào nhà, rồi đọng lại vì không có đường quay ra. Đây là tình huống khá phổ biến ở vùng đô thị hoá nhanh như Nhà Bè và là lý do việc nâng nền từng nhà riêng lẻ không giải quyết được gốc rễ.
Dấu hiệu một trận mưa sắp gây ngập
Có vài dấu hiệu giúp bạn đoán trước, đủ để quyết định có nên ra đường hay dời giờ về nhà. Kết hợp nhiều dấu hiệu thì đoán chuẩn hơn:
- Bản tin triều báo đỉnh triều vượt báo động trong ngày, và giờ đỉnh rơi vào chiều tối.
- Hôm đó là quanh mùng một hoặc rằm âm lịch, đang trong các tháng cuối năm.
- Dự báo thời tiết có mưa to đến rất to vào chiều tối, hoặc trời oi nóng, mây đen kéo từ hướng tây nam.
- Mặt nước ở rạch gần nhà đã lên gần sát kè ngay trước khi mưa.
- Hố ga trước nhà có tiếng sục sạo, nước rỉ lên dù chưa mưa, dấu hiệu nước sông đang đi ngược vào cống.
- Có thông báo xả nước của các hồ chứa thượng nguồn trong những ngày gần đó.
Khi thấy hai ba dấu hiệu cùng lúc, nếu có thể, hãy về nhà trước giờ đỉnh triều, đưa xe lên chỗ cao và kê đồ đạc ở tầng trệt. Những việc này nhẹ nhàng hơn nhiều so với xử lý khi nước đã vào.
Vì sao vùng Nhà Bè chịu cảnh này nhiều hơn nội đô
Cùng một trận mưa trùng triều, Nhà Bè thường gặp khó hơn nhiều khu ở trung tâm thành phố. Lý do đầu tiên là địa hình: phần lớn đất Nhà Bè là đất bồi thấp, cao độ chỉ nhỉnh hơn mực triều cao một chút, trong khi các khu như trung tâm cũ hay vùng phía bắc nằm trên nền đất cao hơn. Khoảng chênh giữa miệng cống và mặt sông ở Nhà Bè vốn đã nhỏ, chỉ cần triều lên thêm một ít là mất đường thoát.
Lý do thứ hai là vị trí. Nhà Bè gần cửa sông, nhận triều sớm và mạnh, lại nằm cuối hướng thoát nước của một phần khu vực phía nam thành phố. Nước mưa từ những khu phía trên theo rạch đổ xuống cũng phải đi qua vùng này để ra sông lớn. Khi triều đang cao, nước từ trên dồn xuống gặp nước từ biển đẩy lên, vùng giữa là nơi ứ lại.
Lý do thứ ba là tốc độ đô thị hoá. Nhiều khu dân cư mọc lên nhanh trên nền ruộng, ao, rạch cũ; hệ thống thoát nước có chỗ chưa kịp đồng bộ, có khu mới nâng nền cao còn khu cũ bên cạnh thấp hơn. Sự chắp vá này tạo ra những túi ngập cục bộ mà người ở lâu năm thuộc lòng.
Tháng nào mưa trùng triều nhiều nhất
Ở TP.HCM, mùa mưa kéo dài khoảng từ tháng 5 đến tháng 11, còn mùa triều cường cao thường rơi vào các tháng cuối năm, khoảng từ tháng 9 đến tháng 12 dương lịch. Giai đoạn hai mùa chồng lên nhau, khoảng tháng 9 đến tháng 11 dương lịch, là lúc nguy cơ mưa trùng triều cao nhất trong năm. Đó cũng là thời gian người Nhà Bè hay nhắc nhau theo dõi lịch triều.
Trong mỗi tháng, những ngày quanh mùng một và rằm âm lịch có triều rong, đỉnh triều cao hơn các ngày khác. Nếu đỉnh triều trong ngày rơi vào chiều tối, đúng lúc mưa dông miền Nam hay đổ xuống, khả năng ngập tăng lên rõ rệt. Ngược lại, những ngày con nước kém giữa tháng âm lịch, cùng một trận mưa thường để lại ít hậu quả hơn.
Biết lịch này giúp bạn sắp xếp việc trong tuần: dời một chuyến chở hàng, về nhà sớm hơn, hay kê đồ trước những ngày triều rong cuối năm. Đây là cách người sống lâu năm ở vùng sông nước vẫn làm, chỉ khác là ngày nay có bản tin triều chính thức để đối chiếu.
Những giải pháp ở cấp đô thị đang được bàn
Để giảm ngập do mưa trùng triều, đô thị có mấy nhóm giải pháp. Nhóm thứ nhất là ngăn triều: đê bao và các cống lớn ở cửa kênh rạch, đóng lại khi triều cao để nước sông không vào. Ở vùng Nhà Bè và lân cận đã có dự án cống ngăn triều quy mô lớn; việc vận hành và hiệu quả của từng cống nên theo dõi qua thông báo chính thức, được bàn kỹ hơn trong bài riêng về cống và đê bao của mục này.
Nhóm thứ hai là trữ nước và bơm. Khi cống lớn đóng, nước mưa trong nội đồng cần chỗ chứa tạm như hồ điều tiết, kênh rạch được giữ lại, và trạm bơm để đẩy nước ra sông. Không có không gian trữ nước thì đóng cống chỉ đổi ngập do triều thành ngập do mưa. Đây là lý do các chuyên gia đô thị thường nhấn mạnh việc giữ lại kênh rạch và mặt nước thay vì lấp hết.
Nhóm thứ ba là cải tạo cống ở từng tuyến đường: tăng tiết diện, lắp van ngăn triều một chiều ở miệng xả, nạo vét định kỳ, nâng đồng bộ cao độ đường và hẻm. Những việc này ít hoành tráng nhưng ảnh hưởng trực tiếp tới từng khu phố. Người dân có thể góp phần bằng việc không xả rác vào hố ga, báo cho chính quyền xã khi thấy cống nghẹt, và tránh lấn chiếm hành lang rạch.
Câu hỏi thường gặp
Mưa bao lâu thì Nhà Bè bắt đầu ngập?
Không có con số chung, vì phụ thuộc lượng mưa, giờ triều và cao độ từng khu. Vào giờ triều thấp, mưa lớn cả tiếng có thể chỉ đọng nước vài chỗ; vào giờ triều cao, mưa ngắn hơn nhiều cũng đủ làm ngập các đoạn thấp ven rạch.
Vì sao mưa đã tạnh mà đường vẫn ngập?
Vì nước cần đường thoát ra sông, mà lúc triều đang cao thì mặt sông ngang hoặc trên miệng cống. Nước chỉ rút khi triều bắt đầu xuống. Ngoài ra, cống nghẹt rác hoặc hẻm thấp hơn đường cũng làm nước đọng lâu hơn.
Van một chiều ở cống có giúp chống ngập không?
Van một chiều ngăn nước sông chảy ngược vào cống khi triều cao, nên giảm được phần ngập do triều. Nhưng khi van đóng, nước mưa cũng không ra được, nên nếu mưa lớn kéo dài vẫn có ngập. Van cần được bảo trì vì rác có thể làm kẹt.
Ngập do mưa trùng triều có nguy hiểm không?
Có. Nước che ổ gà và miệng cống hở, xe dễ chết máy giữa đường, nguy cơ rò điện ở trụ đèn, tủ điện ngập. Nước ngập còn lẫn nước thải và rác, dễ gây bệnh ngoài da. Trẻ nhỏ không nên chơi trong nước ngập.
Xem dự báo mưa và triều ở đâu là tin cậy?
Nên theo bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia và khu vực Nam Bộ, cùng thông báo của chính quyền thành phố và xã, thường được báo chí đăng lại. Ứng dụng thời tiết phổ biến có thể dùng tham khảo giờ mưa, nhưng triều nên đối chiếu nguồn chính thức.
Có khu nào ở Nhà Bè không bị ngập không?
Các khu dân cư mới được nâng nền theo quy hoạch và có hệ thống thoát nước đồng bộ thường ít ngập hơn. Tuy vậy, đường dẫn vào khu có thể vẫn ngập. Trước khi chọn nơi ở, nên hỏi người sống ở đó qua ít nhất một mùa triều cao.