Cống ngăn triều là công trình đặt ở cửa kênh rạch, đóng lại khi nước sông lên cao để triều không tràn vào nội đồng, mở ra khi nước sông xuống để nước mưa và nước thải trong khu dân cư thoát ra. Đê bao là bờ đất hoặc tường kè chạy dọc sông, giữ mặt nước sông ở bên ngoài. Hai thứ ghép lại thành một vòng bảo vệ cho vùng đất thấp.
Nhà Bè nằm ở cửa ngõ phía nam, nơi thuỷ triều từ biển đi vào TP.HCM. Trong dự án giải quyết ngập do triều quy mô lớn của thành phố, một số cống ngăn triều lớn mang tên gắn với vùng này, như cống Phú Xuân và cống Mương Chuối. Bài này giải thích cách hệ thống cống, đê, trạm bơm hoạt động, vì sao có cống rồi vẫn có thể ngập, và người dân nên theo dõi thông tin ra sao. Tiến độ và trạng thái vận hành của từng công trình thay đổi theo thời gian, nên luôn đối chiếu thông báo chính thức mới nhất.
Ý tưởng cơ bản: biến vùng trũng thành một cái chậu có nắp
Hãy hình dung khu dân cư thấp như một cái chậu nằm cạnh dòng sông. Khi mặt sông thấp hơn đáy chậu, nước trong chậu tự chảy ra sông. Khi mặt sông dâng cao hơn, nước sông tràn ngược vào chậu qua các rạch. Đê bao là thành chậu, giữ nước sông ở ngoài; cống ngăn triều là những cái nắp ở các lỗ thông giữa chậu và sông.
Khi triều lên cao, đóng nắp lại thì nước sông không vào được. Khi triều xuống, mở nắp ra thì nước trong chậu chảy ra. Nếu trong lúc nắp đóng mà trời mưa to, nước mưa sẽ dồn lại trong chậu; lúc đó cần chỗ chứa tạm như kênh rạch, hồ điều tiết, và cần máy bơm để đẩy nước ra sông dù nắp đang đóng. Thiếu chỗ chứa và bơm, đóng cống chỉ biến ngập do triều thành ngập do mưa.
Đây là nguyên lý đã được nhiều đô thị ven biển trên thế giới áp dụng, từ các vùng đất thấp ở châu Âu đến các thành phố châu thổ ở châu Á. Ở TP.HCM, nguyên lý ấy được triển khai cho vùng bờ hữu sông Sài Gòn, trong đó Nhà Bè nằm ở mạn phía nam.
Dự án chống ngập do triều và các cống ở vùng Nhà Bè
TP.HCM có một dự án giải quyết ngập do triều cho khu vực bờ hữu sông Sài Gòn, thường được báo chí nhắc đến bằng tổng vốn đầu tư của nó. Dự án gồm một số cống ngăn triều lớn đặt ở cửa các kênh rạch chính, cùng tuyến đê bao dọc sông. Trong danh sách cống thường được nêu có những tên gắn với vùng Nhà Bè như Phú Xuân và Mương Chuối, bên cạnh các cống ở những khu vực khác của thành phố.
Dự án này từng kéo dài nhiều năm, có thời gian ngừng thi công vì vướng các vấn đề thủ tục và tài chính, sau đó được các cấp tháo gỡ dần. Chính vì quá trình kéo dài, người dân thường nghe nhiều thông tin khác nhau về việc cống đã xong hay chưa, đã vận hành thử hay chính thức. Bài này không khẳng định trạng thái cụ thể của từng cống tại thời điểm bạn đọc; thông tin đó nên lấy từ thông báo của thành phố và chủ đầu tư.
Ngoài các cống lớn, vùng Nhà Bè còn có nhiều cống nhỏ hơn do ngành thuỷ lợi và địa phương quản lý, đặt ở cửa các rạch, mương nội đồng. Những cống nhỏ này có khi vận hành bằng tay, có khi là van tự động một chiều. Chúng ít được nhắc tên nhưng ảnh hưởng trực tiếp tới từng xóm.
Các thành phần của hệ thống và việc mỗi thành phần làm
Một hệ thống chống ngập do triều không chỉ có cống. Bảng dưới liệt kê các thành phần chính và vai trò của chúng ở mức nguyên lý:
| Thành phần | Làm gì | Nếu thiếu hoặc hỏng thì sao |
|---|---|---|
| Cống ngăn triều lớn | Đóng cửa kênh rạch chính khi triều cao, mở khi triều rút | Triều tràn sâu vào nội đồng qua rạch lớn |
| Đê bao, tường kè ven sông | Giữ mặt nước sông ở ngoài khu dân cư | Nước tràn qua bờ ở những đoạn thấp, kể cả khi cống đóng |
| Cống nhỏ và van một chiều | Chặn nước ngược ở cửa rạch nhỏ, miệng cống thoát nước | Nước sông theo cống ngầm trào lên hố ga |
| Kênh rạch và hồ điều tiết | Chứa tạm nước mưa trong lúc cống đóng | Mưa lớn khi cống đóng là ngập ngay |
| Trạm bơm | Đẩy nước trong nội đồng ra sông khi không thể xả tự chảy | Nước mưa đọng lại cho tới khi triều rút |
| Quy trình vận hành | Quyết định đóng mở theo dự báo triều, mưa | Đóng sớm hoặc muộn đều có thể gây ngập |
Bảng cho thấy cống chỉ là một mắt xích. Một chỗ đê thấp, một van kẹt rác hay một trạm bơm không chạy đều có thể làm hệ thống hoạt động kém đi đáng kể.
Vì sao có cống rồi mà vẫn có thể ngập
Người dân hay hỏi: đã có cống ngăn triều sao khu mình vẫn ngập? Có mấy lý do thường gặp. Thứ nhất, hệ thống chỉ bảo vệ được vùng nằm trong vòng đê khép kín. Khu dân cư nằm ngoài vòng đê, sát sông, hay ở những đoạn đê còn hở vẫn chịu triều trực tiếp. Ở vùng ven sông Nhà Bè, không phải nhà nào cũng nằm trong vòng bảo vệ.
Thứ hai, cống chặn được triều nhưng không chặn được mưa. Nếu mưa lớn rơi đúng lúc cống đóng mà khu vực thiếu hồ chứa và trạm bơm, nước mưa vẫn ngập như thường. Thứ ba, ngập còn do hệ thống thoát nước ở từng tuyến đường: cống nhỏ, nghẹt rác, đường cao hơn hẻm. Những chuyện này nằm ngoài tầm của cống lớn ở cửa rạch.
Thứ tư, nền đất ở nhiều khu vực đang lún dần, làm cao độ đê, đường và nhà thấp đi so với mực triều theo thời gian. Một công trình thiết kế đủ cao ở thời điểm xây có thể trở nên thấp hơn sau nhiều năm. Chuyện sụt lún được bàn ở bài riêng trong mục này. Tất cả cho thấy chống ngập là việc của cả hệ thống và kéo dài, không có một công trình duy nhất giải quyết xong.
Đọc thông báo vận hành cống: những chữ thường gặp
Vận hành thử. Giai đoạn kiểm tra thiết bị và quy trình, có thể đóng mở không thường xuyên. Chưa phải lúc hệ thống bảo vệ ổn định.
Vận hành chính thức. Cống được đưa vào hoạt động theo quy trình đã duyệt, thường đóng mở theo dự báo triều trong mùa triều cường.
Đóng cống ngăn triều. Cống đóng trước đỉnh triều để nước sông không vào. Trong thời gian này nước trong nội đồng không thoát tự chảy được.
Mở cống tiêu nước. Khi triều rút xuống thấp hơn mực nước trong nội đồng, cống mở để nước thoát ra sông.
Hạn chế giao thông thuỷ. Khi cống đóng, ghe thuyền không qua lại được ở cửa rạch đó. Người làm nghề trên sông cần theo dõi lịch này.
Mực nước báo động. Các mức báo động tại trạm đo trên sông dùng để quyết định đóng mở cống và cảnh báo người dân. Cách đọc mức báo động được giải thích ở bài về triều cường.
Đê bao ven sông Nhà Bè: những đoạn bờ giữ nước bên ngoài
Song song với cống là tuyến đê bao chạy dọc sông. Ở vùng Nhà Bè, đê bao không phải lúc nào cũng là một con đê đất cao như ở đồng bằng Bắc Bộ. Nhiều đoạn là tường kè bê tông ven sông, có đoạn là chính nền đường được nâng cao, có đoạn là bờ bao đất của vườn, ao cũ được gia cố. Vì hình dạng đa dạng như vậy, người dân nhiều khi không nhận ra mình đang sống trong hay ngoài một tuyến đê.
Điểm yếu của đê bao thường nằm ở chỗ nối: nơi đê gặp cửa rạch, gặp cầu, gặp lối xuống bến của một hộ dân hay một doanh nghiệp. Chỉ cần một khe hở ở đó, nước triều cao sẽ tìm đường tràn vào. Vào mùa triều cường, chính quyền và người dân ở nhiều nơi thường phải đắp bao cát chặn tạm những chỗ hở này.
Nếu nhà bạn nằm sát một tuyến kè hay đê bao, nên để ý những chỗ thấm, rỉ nước dưới chân kè khi triều lên, những vết nứt hay đoạn lún trên mặt đê. Báo sớm cho chính quyền xã giúp xử lý trước khi chỗ yếu trở thành chỗ vỡ.
Cống ngăn triều với người làm nghề trên sông
Với người dân sống trong vòng đê, cống đóng là tin tốt trong mùa triều cường. Nhưng với người làm nghề trên sông như chở hàng bằng ghe, đánh bắt ở rạch, cống đóng nghĩa là đường đi tạm thời bị chặn. Ghe phải chờ ngoài cửa cống tới khi cống mở, hoặc đi đường vòng. Vì vậy lịch đóng mở cống là thông tin quan trọng với họ, thường được thông báo trước qua chính quyền địa phương.
Cống còn ảnh hưởng tới chất lượng nước trong rạch. Khi cống đóng lâu, nước trong rạch ít được thay, có thể tù đọng, bốc mùi, nhất là ở những rạch nhận nhiều nước thải. Quy trình vận hành tốt sẽ cân nhắc mở cống để lấy nước sông vào thau rửa khi điều kiện cho phép. Người dân ven rạch thấy nước đen, cá chết bất thường sau thời gian cống đóng nên phản ánh để cơ quan quản lý điều chỉnh.
Mặt khác, cống và đê làm thay đổi cách con nước đi vào vùng đất. Bãi bùn ven rạch phía trong cống ít được triều tưới hơn, hệ sinh thái nước lợ có thể thay đổi. Đây là đánh đổi cần được theo dõi lâu dài, không có câu trả lời đơn giản.
Người dân nên làm gì trong một hệ thống chống ngập
Hệ thống lớn do Nhà nước đầu tư và vận hành, nhưng người dân vẫn có những việc thiết thực góp phần cho nó hoạt động tốt:
- Theo dõi thông báo đóng mở cống và bản tin triều của thành phố trong mùa triều cường, thay vì dựa vào tin truyền miệng.
- Không xả rác, xà bần xuống rạch và hố ga; rác là nguyên nhân hàng đầu làm kẹt van và nghẹt cống.
- Không lấn chiếm, san lấp kênh rạch và hồ chứa; đó là chỗ chứa nước khi cống đóng.
- Báo chính quyền xã khi thấy đê bao rò rỉ, có đoạn thấp, hoặc van ở miệng cống bị hỏng, kẹt.
- Nhà ở ngoài vòng đê, sát sông thì chuẩn bị riêng cho mùa triều: nâng ổ điện, kê đồ, có phương án sơ tán người già trẻ nhỏ.
- Tham gia góp ý khi địa phương lấy ý kiến về dự án chống ngập, nạo vét, kè bờ đi qua khu mình ở.
Hệ thống chống ngập chỉ hiệu quả khi từng mắt xích đều thông. Một hố ga nghẹt trước nhà cũng là một mắt xích của hệ thống đó.
Câu hỏi thường gặp
Cống Mương Chuối và cống Phú Xuân nằm ở đâu?
Đây là tên hai cống ngăn triều lớn trong dự án chống ngập do triều của TP.HCM, đặt ở vùng Nhà Bè tại cửa các dòng nước mang tên tương ứng. Vị trí chi tiết và trạng thái vận hành nên xem thông báo chính thức của thành phố và chủ đầu tư dự án.
Cống ngăn triều đóng mở lúc nào?
Nguyên tắc chung là đóng trước khi triều lên tới mức nguy hiểm và mở khi triều rút xuống thấp hơn mực nước trong nội đồng. Thời điểm cụ thể theo quy trình vận hành và dự báo triều, mưa của cơ quan chuyên môn, thường được thông báo trong mùa triều cường.
Có cống ngăn triều thì nhà ven sông có hết ngập không?
Không chắc. Cống chỉ bảo vệ vùng nằm trong vòng đê khép kín. Nhà sát sông nằm ngoài đê vẫn chịu triều trực tiếp. Ngoài ra, mưa lớn trong lúc cống đóng và hệ thống thoát nước nhỏ, nghẹt vẫn có thể gây ngập.
Van một chiều ở miệng cống là gì?
Là van lắp ở chỗ ống thoát nước đổ ra sông rạch, chỉ cho nước chảy ra và tự đóng khi nước sông dâng cao hơn, ngăn triều dội ngược vào cống ngầm. Van cần được kiểm tra, vệ sinh định kỳ vì rác hoặc bùn có thể làm van kẹt mở.
Cống đóng thì ghe thuyền đi lại thế nào?
Khi cống đóng, ghe thuyền không qua được cửa rạch đó và phải chờ tới lúc cống mở hoặc đi đường khác. Lịch đóng mở thường được báo trước cho người làm nghề trên sông qua chính quyền địa phương và đơn vị quản lý cống.
Ai quản lý cống và đê ở Nhà Bè?
Cống và đê lớn thuộc hệ thống của thành phố, do các cơ quan chuyên ngành về thuỷ lợi, hạ tầng và đơn vị được giao vận hành quản lý. Cống nhỏ ở nội đồng có thể do địa phương quản lý. Khi có sự cố, người dân báo trước tiên cho chính quyền xã.