Ở Nhà Bè, nước sông lên xuống hai lần trong một ngày: có hai lần nước lớn và hai lần nước ròng, nhưng hai lần không bằng nhau, một lần lên cao một lần lên thấp. Giờ nước lớn mỗi ngày trễ hơn hôm trước chừng gần một tiếng, nên lịch triều không bao giờ lặp lại y hệt. Giới thuỷ văn gọi chế độ này là bán nhật triều không đều, kiểu thuỷ triều đặc trưng của vùng biển phía nam, truyền từ cửa biển Vũng Tàu, Cần Giờ vào tới ngã ba sông.
Người sống bên sông có cả một vốn từ cho chuyện này: nước lớn, nước ròng, nước đứng, nước nhửng, con nước rong, con nước kém. Hiểu những chữ đó không chỉ để nói chuyện với người già trong xóm; nó có ích khi bạn đi xuồng, câu cá, sửa bờ, đổ đất, đậu ghe hay đơn giản là quyết định giờ nào dắt con ra bờ rạch chơi. Bài này giải thích nhịp con nước trong ngày, khác với bài về mùa triều cường vốn nói chuyện những tháng nước cao nhất năm.
Hai lần lên xuống mỗi ngày, vì sao không đều
Thuỷ triều sinh ra từ lực hút của Mặt Trăng và Mặt Trời lên khối nước trên Trái Đất. Ở nhiều nơi trên thế giới, mỗi ngày có hai đỉnh triều gần bằng nhau; ở một số nơi khác chỉ có một đỉnh. Vùng biển phía nam Việt Nam, trong đó có cửa sông Sài Gòn – Đồng Nai, nằm ở dạng trung gian: hai đỉnh mỗi ngày nhưng một đỉnh lớn, một đỉnh nhỏ, hai chân triều cũng chênh lệch.
Vì thế người Nhà Bè thường phân biệt "con nước lớn" và "con nước nhỏ" ngay trong cùng một ngày. Con nước lớn có thể tràn bờ, trong khi con nước nhỏ chỉ ngấp nghé chân kè. Đến chân triều, cũng có lần ròng sát, bãi bùn lộ ra rộng, và lần ròng nông hơn. Ai làm việc ven sông cần biết hôm nay con nào là con lớn, không chỉ biết giờ nước lên.
Chu kỳ Mặt Trăng dài hơn một ngày Mặt Trời một chút, khoảng 24 giờ 50 phút. Đó là lý do giờ nước lớn mỗi ngày trễ dần. Hôm nay nước lớn lúc bảy giờ sáng thì vài hôm sau có thể đã sang chín, mười giờ. Sau khoảng nửa tháng, nhịp quay vòng về gần như cũ. Kinh nghiệm của người sông nước là nhớ con nước theo ngày âm lịch, vì ngày âm bám theo Mặt Trăng.
Từ vựng con nước của người Nhà Bè
Nước lớn. Lúc nước đang lên hoặc đã lên cao. Nói "nước lớn rồi" là mặt sông đã đầy, rạch đầy nước, ghe xuồng vào ra dễ.
Nước ròng. Lúc nước rút xuống; "ròng sát" là rút cạn nhất, bãi bùn hai bên rạch lộ ra. Lúc này xuồng lớn có thể mắc cạn trong rạch nhỏ.
Nước đứng. Khoảng thời gian ngắn ở đỉnh hoặc chân triều, khi nước gần như không chảy trước khi đổi chiều. Người đi xuồng tranh thủ lúc này để qua khúc sông hẹp.
Nước nhửng. Cách nói dân gian cho lúc nước bắt đầu nhích lên sau khi ròng, chảy chậm, chưa mạnh. Nhiều người câu cá chờ đúng lúc này.
Con nước rong. Những ngày triều lớn trong chu kỳ nửa tháng, quanh mùng một và rằm âm lịch. Biên độ lên xuống lớn, dòng chảy mạnh.
Con nước kém. Những ngày triều yếu, quanh mùng tám và hăm ba âm lịch. Nước lên không cao, rút không sâu, dòng chảy hiền hơn.
Nhịp nửa tháng theo ngày âm lịch: hình dung chung
Bảng sau giúp hình dung sự thay đổi trong một chu kỳ nửa tháng. Ngày cụ thể có thể lệch một hai ngày do thời tiết và vị trí; giờ triều thật phải xem bảng dự báo:
| Ngày âm lịch (khoảng) | Kiểu con nước | Biên độ | Ý nghĩa thực tế |
|---|---|---|---|
| 29 – 3 | Nước rong | Lớn nhất | Dễ tràn bờ khi trùng mùa triều cao; ròng sát, bãi bùn lộ rộng |
| 4 – 7 | Giảm dần | Vừa | Dòng chảy dịu dần, đi xuồng dễ hơn |
| 8 – 10 | Nước kém | Nhỏ nhất | Nước lên không cao, rạch nhỏ có lúc khó vào vì nước không đầy |
| 11 – 13 | Tăng dần | Vừa | Bắt đầu thấy nước cao hơn vào con lớn |
| 14 – 18 | Nước rong | Lớn nhất | Như đầu tháng: chú ý giờ đỉnh, nhất là chiều tối |
| 22 – 25 | Nước kém | Nhỏ | Thời điểm hợp để sửa bờ, đóng cọc, làm việc dưới chân kè |
Điểm cần nhớ là nước kém không có nghĩa là an toàn tuyệt đối, và nước rong không có nghĩa lúc nào cũng ngập. Nó chỉ cho biết biên độ; còn ngập hay không phụ thuộc thêm mùa, mưa và cao độ từng chỗ.
Đi xuồng, đậu ghe theo con nước
Những ai có xuồng ở các rạch như Mương Chuối, Phú Xuân hay các rạch nhỏ phía Hiệp Phước đều biết: đi ra sông lớn nên đi theo nước ròng, đi vào nên đi theo nước lớn. Đi xuôi dòng tốn ít sức, ít xăng và an toàn hơn vì dễ điều khiển. Đi ngược dòng lúc nước chảy mạnh ở cửa rạch, xuồng nhỏ dễ bị đẩy chéo vào bờ hoặc vào chân cầu.
Chỗ đậu ghe cũng phải tính theo con nước. Buộc dây quá căng lúc nước lớn thì khi nước ròng, ghe bị treo nghiêng lên dây hoặc mắc lên bãi; buộc quá chùng lúc nước ròng thì khi nước lên, ghe trôi ra va vào ghe khác. Người quen sông thường buộc hai đầu với độ chùng vừa phải, hoặc buộc vào cọc có vòng trượt để ghe lên xuống theo nước.
Với các rạch nhỏ, lúc ròng sát nhiều đoạn chỉ còn một lạch nước nông giữa hai bờ bùn. Xuồng có chân vịt nếu cố chạy dễ quấn rác, cạ đáy. Nếu không rành tuyến, hãy hỏi người địa phương giờ nào nước đủ để đi, đừng dựa vào kinh nghiệm ở những nơi khác vì mỗi rạch có cao độ đáy riêng.
Câu cá, đánh bắt và bắt ốc theo con nước
Người câu cá ở bờ sông Nhà Bè hay rỉ tai nhau "câu đầu con nước". Lúc nước bắt đầu lên hoặc bắt đầu xuống, dòng chảy cuốn theo thức ăn, cá ra kiếm ăn nhiều hơn lúc nước đứng. Ở cửa rạch, khi nước ròng, cá trong rạch theo nước ra sông; khi nước lớn, cá từ sông theo nước vào rạch. Đó là lý do nghề đặt đáy, đặt lờ, giăng lưới ở vùng sông nước Nam Bộ luôn canh theo con nước.
Bắt ốc, mò cua, bắt cá kèo trên bãi bùn chỉ làm được lúc nước ròng. Nhưng bãi bùn ở Nhà Bè rất lún, có chỗ ngập tới đầu gối, và khi nước bắt đầu lên thì lên nhanh hơn nhiều người tưởng. Người đi bãi phải nắm giờ triều, đi có bạn, không đi xa bờ, mang theo cây chống và quay vào trước khi nước nhửng.
Một lưu ý nữa: nhiều đoạn sông có tàu lớn đi qua thường xuyên, và không phải chỗ nào cũng được phép đánh bắt hay neo đậu. Gần luồng tàu, cảng và kho xăng dầu có quy định hành lang an toàn. Nếu muốn giăng lưới hay đặt đáy, hãy hỏi chính quyền xã hoặc ban quản lý khu vực trước, tránh vi phạm và tránh rủi ro va chạm.
Đọc một bảng dự báo thuỷ triều trong năm phút
Bảng dự báo thuỷ triều có thể trông rối, nhưng chỉ cần nắm vài cột. Cách đọc dưới đây áp dụng cho bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn lẫn các bảng triều tham khảo:
- Xác định trạm đo gần nơi bạn nhất. Với vùng Nhà Bè, trạm Nhà Bè trên sông Nhà Bè là sát nhất; trạm Phú An trên sông Sài Gòn dùng nhiều trong các bản tin chung.
- Tìm các cột giờ và độ cao: mỗi ngày thường có bốn mốc, hai mốc nước lớn và hai mốc nước ròng.
- So hai mốc nước lớn để biết hôm nay con nào cao hơn; đó là con cần để ý nếu bạn ở chỗ thấp.
- Nhìn khoảng cách giữa mốc ròng và mốc lớn để biết nước lên nhanh hay chậm. Biên độ lớn và khoảng cách ngắn là nước chảy mạnh.
- Với việc trên bãi bùn hay dưới chân kè, chọn khung giờ quanh mốc ròng và kết thúc trước khi nước lên được nửa chừng.
- Ghi chú lại cho cả tuần; giờ trễ dần mỗi ngày, nên lịch tuần sau sẽ khác tuần này.
Độ cao trong bảng đo theo mốc riêng của hệ thống quan trắc, không phải chiều cao nước trên mặt đường nhà bạn. Nên dùng nó để so sánh giữa các ngày, còn mức nước thực tế ở nhà mình thì tự quan sát vài lần để quy đổi.
Vì sao giờ nước lớn ở Nhà Bè trễ hơn ngoài cửa biển
Thuỷ triều không đến mọi nơi cùng một lúc. Sóng triều sinh ra ngoài biển rồi lan dần vào cửa sông, đi ngược lên theo lòng sông Soài Rạp, Lòng Tàu, tới sông Nhà Bè rồi lên tiếp sông Sài Gòn, sông Đồng Nai. Trên đường đi, nó bị lòng sông hẹp dần, bãi cạn và dòng nước ngọt từ trên đổ xuống cản lại. Vì vậy đỉnh triều ở Nhà Bè thường đến muộn hơn ở vùng cửa biển, và đỉnh triều ở trung tâm thành phố lại muộn hơn Nhà Bè một chút.
Điều này có ý nghĩa thực tế khi bạn đọc bảng thuỷ triều. Bảng của trạm đo ngoài cửa biển không dùng nguyên được cho bến nước ở Phú Xuân hay Hiệp Phước; cần xem bảng của trạm gần nhất trên sông, hoặc cộng thêm độ trễ mà người địa phương đã quen. Người đi đáy, đi ghe lâu năm thường tự biết con nước trước nhà mình đến sau con nước ngoài cửa sông bao lâu.
Độ trễ và độ cao triều cũng thay đổi theo mùa. Mùa mưa, nước ngọt từ thượng nguồn nhiều, làm đỉnh triều ở Nhà Bè đến trễ hơn và chân triều không rút sâu như mùa khô. Mùa khô, triều đi vào dễ hơn, nước ròng có lúc cạn sát đáy rạch. Đây là lý do một bến xuồng dùng tốt quanh năm ở chỗ này lại mắc cạn vài tuần mùa khô ở chỗ khác.
Con nước trong những việc thường ngày
Không đi sông thì con nước vẫn len vào đời sống ở Nhà Bè. Những nhà xây sát rạch thường tính giờ đổ móng, xây tường bao, sửa ống thoát vào lúc nước ròng để làm khô. Người bán hàng ở chợ gần bờ sông biết con nước lớn chiều nay thì sẽ ít khách từ các hẻm trũng ra. Người chạy xe ôm, giao hàng quen né những hẻm hay ngập vào giờ đỉnh.
Mùi của sông cũng đổi theo con nước. Lúc nước ròng sát, những đoạn rạch tù đọng rác và nước thải lộ ra, bốc mùi rõ hơn; lúc nước lớn, nước mới từ sông vào làm loãng đi. Điều đó giải thích vì sao cùng một căn nhà ven rạch, có giờ dễ chịu, có giờ khó chịu, và vì sao việc khơi thông rạch quan trọng với chất lượng sống.
Với người mới đến Nhà Bè, một thói quen nhỏ giúp ích lâu dài là nhìn sông mỗi ngày ở cùng một chỗ. Sau vài tuần, bạn sẽ tự cảm được nhịp lên xuống, nhận ra ngày nào là con nước rong, và biết vết nước trên chân kè đang nói gì. Đó là thứ kiến thức người địa phương có sẵn, còn người mới phải tự học.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi ngày ở Nhà Bè có mấy lần nước lên?
Thường có hai lần nước lên và hai lần nước rút trong khoảng hơn một ngày, nhưng hai lần không bằng nhau. Có những ngày gần chuyển pha, một trong hai con nước rất nhỏ, gần như chỉ còn một lần lên rõ rệt.
Vì sao giờ nước lớn mỗi ngày một trễ?
Vì thuỷ triều đi theo chu kỳ của Mặt Trăng, dài khoảng 24 giờ 50 phút, dài hơn ngày Mặt Trời. Mỗi ngày đỉnh triều trễ hơn chừng gần một tiếng, sau khoảng nửa tháng thì quay về gần giờ cũ.
Nước đứng kéo dài bao lâu?
Nước đứng là quãng ngắn ở đỉnh hoặc chân triều khi dòng chảy gần như dừng trước khi đổi chiều. Thời gian dài ngắn khác nhau theo ngày và theo vị trí, thường chỉ tính bằng vài chục phút, nên đừng dựa vào nó cho việc kéo dài.
Câu cá ở Nhà Bè có cần giấy phép không?
Câu cá giải trí ở bờ sông thông thường không cần giấy phép, nhưng có những khu vực cấm hoặc hạn chế như gần cảng, kho xăng dầu, cầu và luồng tàu. Đặt đáy, giăng lưới cố định trên sông cần hỏi chính quyền xã và cơ quan quản lý đường thuỷ.
Nước ròng có đi bộ ra bãi bùn được không?
Có thể, nhưng rủi ro. Bùn ở Nhà Bè rất lún, có hà, vỏ ốc sắc, và nước lên lại khá nhanh. Nếu ra bãi, đi theo nhóm, ở gần bờ, mang giày bảo hộ và quay vào trước khi nước bắt đầu nhửng.
Có cần nhớ lịch âm để đoán con nước không?
Không bắt buộc, nhưng rất tiện. Con nước rong rơi quanh mùng một và rằm, con nước kém quanh mùng tám và hăm ba âm lịch. Biết ngày âm, bạn đoán được tuần này nước mạnh hay hiền mà chưa cần mở bảng triều.