Ven sông Nhà Bè, sông Soài Rạp và các rạch nội đồng là một hệ sinh thái nước lợ: dừa nước mọc thành bờ xanh dày, bần chìa cành ra mặt nước, ô rô và cỏ lác phủ mép bùn, dưới đó là cá kèo, cá thòi lòi, còng, ba khía, tôm tép, và chim cò đến kiếm ăn lúc nước ròng. Đây là phần thiên nhiên còn lại của vùng đất bồi trước khi đô thị lan xuống.
Hệ sinh thái này không chỉ đẹp. Nó giữ bờ khỏi sạt lở, làm chậm sóng tàu, lọc bớt bùn và chất bẩn trong nước, là nơi tôm cá sinh sản và là chỗ chứa nước tự nhiên khi triều cao. Bài này giới thiệu các loài quen thuộc, cách chúng sống theo con nước, những gì đang mất đi khi bờ sông bị bê tông hoá, và người sống ở Nhà Bè có thể làm gì để giữ lại phần xanh ấy. Chuyện dừa nước như một sản vật ở chợ được bàn ở mục ẩm thực của trang; ở đây là góc thiên nhiên.
Vùng nước lợ: nơi nước ngọt và nước mặn gặp nhau
Nước lợ là nước có độ mặn ở giữa nước ngọt và nước biển. Ở Nhà Bè, nước ngọt từ sông Sài Gòn, sông Đồng Nai và sông Vàm Cỏ gặp nước mặn do thuỷ triều đưa vào từ Biển Đông. Độ mặn thay đổi theo giờ triều và theo mùa: mùa mưa nhạt hơn, mùa khô lợ hơn, và càng về phía Hiệp Phước, cửa Soài Rạp thì càng mặn.
Sống trong môi trường thay đổi liên tục như vậy không dễ. Cây và con vật ở đây phải chịu được cả việc bị ngập nước rồi phơi khô mỗi ngày, cả việc độ mặn lên xuống. Vì thế hệ sinh thái nước lợ có những loài riêng, khác với ao hồ nước ngọt và khác với biển. Nhiều loài trong số đó chỉ thấy ở vùng cửa sông.
Vùng nước lợ cũng là nơi rất giàu dinh dưỡng. Phù sa từ sông mang theo chất hữu cơ, lá cây rụng xuống phân huỷ thành thức ăn cho vi sinh vật, tôm tép nhỏ, rồi tới cá lớn hơn và chim. Đó là lý do vùng cửa sông từ xưa đã là nơi người ta đến đánh bắt, và vì sao người Nhà Bè có nhiều món ăn từ sản vật nước lợ.
Những loài cây quen thuộc ven sông
Dừa nước. Loài cây đặc trưng nhất của vùng, thân nằm dưới bùn, lá vươn cao thành bụi dày dọc mép rạch. Bộ rễ đan chặt giữ đất bờ rất tốt. Lá từng được dùng lợp nhà, buồng trái cho phần cơm dừa nước trong.
Bần. Cây thân gỗ mọc ven bờ, có rễ thở nhô lên khỏi mặt bùn như những chiếc đũa. Trái bần chua quen thuộc với trẻ con miệt sông nước. Cành bần là chỗ đậu của chim và đom đóm ban đêm ở những nơi còn vắng.
Ô rô. Cây bụi thấp, lá có gai ở mép, mọc dày ở mép bùn. Ô rô cùng các loài cỏ lác, sậy giữ lớp đất mặt ở chân bờ, nơi dừa nước và bần chưa che hết.
Mái dầm và các cây ngập mặn khác. Ở những đoạn gần phía Hiệp Phước, mặn hơn, có thể gặp thêm các loài cây ngập mặn chịu mặn tốt, chuyển tiếp dần sang thảm rừng ngập mặn của vùng Cần Giờ bên kia sông.
Lục bình. Loài cây nổi trôi theo con nước, không bám đất. Lục bình là nơi trú của cá con nhưng khi mọc quá dày lại làm nghẹt rạch, nên thường phải vớt định kỳ.
Những cư dân trên bãi bùn
Lúc nước ròng, bãi bùn ven sông lộ ra và trở thành một sân khấu sôi động. Cá thòi lòi và họ hàng gần của nó là cá bống sao bò bằng vây ngực trên mặt bùn, nhảy lên từng quãng. Cá kèo sống trong hang bùn, chui ra kiếm ăn khi nước rút. Còng và ba khía đào hang dày đặc, mỗi lần có bóng người đến gần lại lủi biến mất.
Khi nước lên, bãi bùn chìm dưới nước và cư dân đổi ca: tôm tép, cá con theo nước vào ẩn giữa rễ dừa nước, bần; cá lớn hơn bơi vào kiếm mồi. Rễ cây ven bờ như một vườn ươm tự nhiên cho cá con trước khi chúng ra sông lớn. Đây là lý do những đoạn bờ còn cây thường có nhiều tôm cá hơn đoạn bờ bê tông.
Chim là nhóm dễ thấy nhất. Cò trắng, diệc, bói cá kiếm ăn ở bãi bùn và mép rạch, nhất là sáng sớm và chiều muộn. Ở những khúc sông vắng phía Hiệp Phước, đôi khi thấy cả đàn chim lội tìm mồi khi triều rút. Muốn quan sát, chỉ cần ngồi yên ở một chỗ thoáng, giữ khoảng cách, không ném đá, không xua đuổi.
Một ngày của bờ sông theo con nước
Nếu ngồi ở một bờ rạch còn dừa nước phía Nhơn Đức hay Long Thới từ sáng tới chiều, bạn sẽ thấy hệ sinh thái đổi mặt theo từng giờ. Lúc triều đang lên, nước đục ngầu tràn vào, phủ dần bãi bùn, chân bần chìm xuống chỉ còn rễ thở nhô lên. Cá con và tôm tép theo nước vào giữa rễ cây, còng ba khía rút vào hang và bịt miệng hang bằng bùn.
Khi nước đứng ở đỉnh, mặt rạch phẳng lặng, gần như không chảy. Đó là lúc chim bói cá đậu trên cành bần rình mồi, cá lớn bơi sát bờ. Rồi triều bắt đầu rút, nước chảy ra sông kéo theo lá rụng, mảnh vụn hữu cơ, cũng là thức ăn cho tôm cá phía hạ lưu. Bãi bùn lộ ra dần, mặt bùn lấp lánh vì những vũng nước nhỏ, và cá thòi lòi xuất hiện trở lại.
Lúc nước ròng sát là giờ của chim. Cò, diệc lội trên bãi bùn bắt cá kèo, cua nhỏ. Người bắt ốc, bắt cá kèo cũng ra bãi vào giờ này. Hai lần mỗi ngày, vòng quay đó lặp lại, lệch giờ một chút theo ngày âm lịch, như nhịp thở của cả vùng cửa sông.
Hiểu lầm thường gặp về dừa nước và bụi ven sông
Hiểu lầm phổ biến nhất là bụi dừa nước ven rạch là chỗ sinh ra muỗi nên phải dọn. Thực tế muỗi đẻ trứng chủ yếu ở nước tù đọng như lu, chậu, lốp xe cũ, vỏ hộp quanh nhà, còn nước rạch chịu triều thay đổi mỗi ngày thì ít thuận lợi cho lăng quăng hơn. Phát quang dừa nước làm mất chỗ giữ bờ mà không giải quyết được muỗi.
Hiểu lầm thứ hai là bờ bê tông thì sạch và an toàn hơn. Bờ bê tông dễ quét rác và nhìn gọn, nhưng làm mất nơi sống của tôm cá, đẩy sóng dội ngược ra lòng rạch, và nếu làm trên nền yếu không đúng kỹ thuật vẫn có thể sụt. Hiểu lầm thứ ba là bãi bùn vô dụng; thực ra đó là chỗ kiếm ăn của chim, chỗ ở của cá kèo, và là phần chứa nước khi triều lên.
Không có nghĩa là mọi bờ đều phải để tự nhiên. Ở những chỗ cần lối đi, bến thuyền hay bảo vệ công trình, kè vẫn cần thiết. Điều đáng bàn là kết hợp, giữ được phần xanh ở nơi có thể giữ.
Hệ sinh thái nước lợ làm gì cho người sống ven sông
Những lợi ích dưới đây không hiện lên thành tiền mỗi tháng, nhưng mất đi thì người dân phải trả giá bằng cách khác. Bảng tóm tắt ở mức nguyên lý:
| Chức năng | Cách hệ sinh thái làm | Khi mất đi |
|---|---|---|
| Giữ bờ | Rễ dừa nước, bần, ô rô đan chặt giữ đất | Bờ dễ xói, dễ sạt, phải kè tốn kém |
| Giảm sóng | Bụi cây ven bờ làm yếu sóng tàu và sóng gió | Sóng đánh thẳng vào bờ và nhà ven sông |
| Lọc nước | Cây và bãi bùn giữ lại bùn, hấp thụ bớt chất dinh dưỡng thừa | Nước đục, dễ ô nhiễm hơn |
| Nơi sinh sản của tôm cá | Rễ cây là nơi trú ẩn cho cá con, tôm con | Nguồn tôm cá ven sông giảm dần |
| Chứa nước khi triều cao | Bãi bùn và bờ cây chứa tạm một lượng nước lớn | Nước tràn nhanh hơn vào đường, nhà |
| Bóng mát, không gian xanh | Mảng xanh ven sông làm dịu nhiệt, tạo cảnh quan | Ven sông nóng, khô, chỉ còn bê tông |
Các chức năng này gắn trực tiếp với những vấn đề đã bàn trong mục: sạt lở, triều cường, ngập. Giữ được mảng xanh ven sông là một cách chống ngập và chống lở ít tốn kém nhất.
Những gì đang mất đi
Vài chục năm trước, bờ sông và bờ rạch ở Nhà Bè gần như liền một dải dừa nước, bần. Khi đô thị và khu công nghiệp lan xuống, nhiều đoạn bờ được san lấp làm kho bãi, cảng, khu dân cư; nhiều rạch nhỏ bị lấp; bờ được kè thẳng bằng bê tông. Dừa nước bị phát quang để làm bến, làm sân, hoặc vì người ta coi nó là bụi rậm, chỗ ở của muỗi và rắn.
Nước thải chưa xử lý từ khu dân cư, rác sinh hoạt và chất thải từ hoạt động công nghiệp, tàu thuyền cũng làm suy yếu hệ sinh thái. Ở những đoạn rạch nước đen, bốc mùi, cá kèo, còng ít dần, chim không còn đến. Rác nhựa mắc vào rễ dừa nước, bần thành những đám khó gỡ.
Đánh bắt quá mức bằng các ngư cụ cấm, như dùng xung điện hay lưới quá dày, cũng làm cạn nguồn tôm cá ven sông. Việc này vừa vi phạm quy định về khai thác thuỷ sản, vừa tước đi sinh kế lâu dài của chính người làm nghề.
Người dân có thể làm gì để giữ mảng xanh ven sông
Không cần là nhà khoa học hay cơ quan quản lý, người sống ở Nhà Bè vẫn có nhiều cách góp phần giữ hệ sinh thái nước lợ:
- Giữ lại bụi dừa nước, cây bần trước nhà ven rạch thay vì phát quang hay đổ đất lấp; nếu cần lối xuống bến, chỉ mở một khoảng nhỏ.
- Không xả rác, đặc biệt là túi ni lông và chai nhựa, xuống sông rạch; tham gia các buổi nhặt rác ven sông do khu phố, đoàn thể tổ chức.
- Không đánh bắt bằng xung điện, hoá chất hay ngư cụ bị cấm; báo chính quyền khi thấy người làm việc này.
- Khi câu cá, bắt ốc trên bãi bùn, chỉ lấy vừa đủ dùng, để lại cá con, cua con.
- Ủng hộ các phương án kè bờ có kết hợp trồng cây, giữ bãi bùn, thay vì kè thẳng toàn bộ bằng bê tông.
- Dẫn trẻ con ra bờ sông vào lúc an toàn để chỉ cho chúng cá thòi lòi, còng, chim cò; trẻ hiểu và quý thiên nhiên từ những buổi như vậy.
Mỗi việc nhỏ ở từng đoạn rạch cộng lại thành sự khác biệt cho cả vùng. Những dải dừa nước còn lại ven sông Nhà Bè là thứ khó trồng lại hơn nhiều so với giữ.
Ngắm thiên nhiên ven sông mà vẫn an toàn
Nhiều người ở nội đô xuống Nhà Bè cuối tuần để ngắm sông, ngắm hàng dừa nước. Điều đó tốt, nhưng cần biết vài điều. Bãi bùn lúc nước ròng rất lún, không nên lội ra. Bờ cỏ ven rạch có thể che những hốc sụt, mép kè trơn trượt. Trong bụi dừa nước có thể có rắn, ong, kiến vàng; đi sát thì mặc quần dài, giày kín.
Muỗi là chuyện chắc chắn gặp vào chiều tối, nên mang theo đồ chống muỗi. Nước sông rạch không dùng để rửa tay, rửa trái cây vì có thể nhiễm bẩn. Khu vực cảng, kho xăng dầu, khu công nghiệp có hàng rào và quy định riêng, không tự ý vào để chụp ảnh.
Những điểm ngắm sông, quán ven sông, lối đạp xe đường đê được giới thiệu ở mục ven sông và cuối tuần của trang. Ở góc thiên nhiên, điều đáng nhớ nhất là đi nhẹ, nhìn kỹ và để lại mọi thứ như khi mình đến.
Câu hỏi thường gặp
Dừa nước có phải là cây dừa thường không?
Không. Dừa nước là một loài cọ sống ở vùng nước lợ, thân nằm ngang dưới bùn, chỉ có lá và buồng trái vươn lên. Nó khác hẳn cây dừa thân cao trồng trên đất cao. Dừa nước giữ bờ rất tốt và từng được dùng lấy lá lợp nhà.
Cá thòi lòi là cá gì, có ăn được không?
Cá thòi lòi là loài cá sống ở bãi bùn vùng nước lợ, có thể bò và nhảy trên mặt bùn bằng vây ngực lúc nước ròng. Ở nhiều nơi miệt sông nước, người dân có bắt để ăn. Tuy vậy nên chỉ lấy vừa đủ và tránh bắt ở những chỗ nước ô nhiễm.
Vì sao không nên phát quang dừa nước ven rạch?
Vì bộ rễ dừa nước giữ đất bờ, giảm sóng và chứa nước khi triều cao. Phát quang làm bờ dễ sạt lở, rạch dễ bồi lấp và mất nơi trú của tôm cá. Nếu lo muỗi, nên dọn rác, nước đọng quanh nhà, dùng màn và lưới chống muỗi thay vì chặt bỏ cây.
Ven sông Nhà Bè còn nơi nào nhiều dừa nước không?
Những đoạn rạch phía Nhơn Đức, Long Thới, Hiệp Phước cũ và các khúc sông vắng ít nhà cửa vẫn còn nhiều dừa nước, bần. Càng gần các trục đường lớn và khu dân cư mới phía bắc, mảng xanh ven bờ càng thưa vì đô thị hoá.
Có được bắt chim ven sông không?
Không nên. Nhiều loài chim hoang dã được pháp luật bảo vệ, và việc bẫy, bắt chim tự nhiên có thể vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã. Hãy ngắm từ xa, chụp ảnh không dùng đèn chớp, không xua đuổi để chim còn quay lại kiếm ăn.
Rừng ngập mặn Cần Giờ có liên quan gì tới sinh thái Nhà Bè không?
Có. Nhà Bè và Cần Giờ nằm chung vùng cửa sông, nước lợ và phù sa đi lại giữa hai bờ. Hệ sinh thái ven sông Nhà Bè là phần chuyển tiếp từ vùng nước ngọt phía trên tới rừng ngập mặn phía biển, nhiều loài cá, chim di chuyển qua lại giữa hai vùng.