Trong suốt mấy trăm năm, Nhà Bè là cửa ngõ bắt buộc của mọi con tàu từ biển vào Sài Gòn. Tàu thuyền đi từ cửa biển Cần Giờ theo sông Lòng Tàu, hoặc từ cửa Soài Rạp ngược lên, đều gặp nhau ở khúc sông Nhà Bè rồi mới rẽ vào sông Sài Gòn lên bến. Vì vậy lịch sử Nhà Bè gắn chặt với lịch sử thương cảng Sài Gòn: từ ghe bầu miền Trung, thuyền buôn người Hoa đến tàu hơi nước thời Pháp và tàu dầu, tàu container hôm nay.
Bài này kể câu chuyện ấy theo góc của người đứng bên bờ Nhà Bè nhìn ra sông, chỉ ra những mốc chắc chắn và những dấu vết còn thấy. Phần cảng và khu công nghiệp hiện đại ở Hiệp Phước được viết riêng trong mục cảng của trang; ở đây là lịch sử.
Vì sao Nhà Bè là cửa ngõ bắt buộc
Sài Gòn nằm sâu trong đất liền, cách biển một quãng khá xa. Tàu từ biển muốn vào phải theo hệ thống sông. Nhánh sâu và quen dùng nhất là sông Lòng Tàu, chảy qua vùng rừng ngập mặn Cần Giờ; nhánh rộng còn lại là sông Soài Rạp ở phía tây. Cả hai nhánh đều hợp lại thành sông Nhà Bè, rồi sông Nhà Bè chia ra sông Sài Gòn đi lên bến cảng và sông Đồng Nai đi về Biên Hoà.
Nói cách khác, khúc sông Nhà Bè giống như cổ chai: dù vào bằng nhánh nào, tàu cũng phải qua đây. Ai kiểm soát được khúc sông này thì kiểm soát được đường vào Sài Gòn. Đó là lý do vùng này sớm có đồn canh, đèn hiệu, trạm hoa tiêu, kho bãi, và cũng là lý do truyền tích nhà bè giúp khách qua sông được đặt ở đây.
Câu ca dao "Nhà Bè nước chảy chia hai" vì thế không chỉ tả cảnh, mà tả đúng vị trí giao thông: đến đây là đến ngã rẽ quyết định của chuyến đi.
Ghe bầu và thuyền buôn thời mở đất
Trong thế kỷ XVII–XVIII, phương tiện chính chở người và hàng giữa miền Trung với Gia Định là ghe bầu, loại ghe buồm lớn đi men bờ biển theo mùa gió. Ghe bầu chở vào muối, nước mắm, hàng thủ công, chở ra lúa gạo của đất phương Nam. Mỗi chuyến vào Sài Gòn đều phải qua cửa biển rồi ngược sông qua Nhà Bè.
Cùng thời, thuyền buôn của người Hoa và các thương nhân nước ngoài cũng tìm đến Sài Gòn – Bến Nghé, nơi dần thành trung tâm buôn bán lúa gạo của cả vùng. Sách vở về Gia Định xưa có nhắc tới cảnh tàu thuyền đông đúc ở bến Sài Gòn; muốn tới được cảnh ấy, những con thuyền phải đi qua khúc sông rộng, gió lớn ở Nhà Bè, chờ con nước thuận.
Với cư dân ven sông Nhà Bè thời đó, dòng ghe thuyền qua lại là nguồn sống: bán nước ngọt, củi, thức ăn, dẫn đường, sửa ghe, làm phu khuân vác. Đó là hình mẫu sớm của nghề dịch vụ đường thuỷ, nghề mà đến nay vẫn còn dưới dạng kho bãi, cung ứng tàu biển, hoa tiêu.
Nhà Bè trong những biến động giữa thế kỷ XIX
Đường vào của tàu chiến. Năm 1859, quân Pháp đưa tàu chiến từ biển ngược sông vào đánh thành Gia Định. Con đường họ đi chính là con đường thuỷ qua Cần Giờ, Nhà Bè rồi lên Sài Gòn; dọc sông có những đồn phòng thủ của triều Nguyễn. Chi tiết từng trận và vị trí từng đồn nên tra sách sử chuyên khảo.
Mở thương cảng. Sau khi chiếm Sài Gòn, người Pháp sớm mở cảng cho tàu buôn các nước vào buôn bán, từ đầu thập niên 1860. Lượng tàu qua Nhà Bè tăng mạnh, chủ yếu là tàu chở gạo xuất khẩu và hàng hoá nhập khẩu.
Tàu hơi nước thay thuyền buồm. Cuối thế kỷ XIX, tàu hơi nước dần thay thuyền buồm. Tàu lớn hơn, mớn nước sâu hơn, đòi hỏi luồng lạch phải được đo đạc, đặt phao tiêu, đèn hiệu. Những mốc như Mũi Đèn Đỏ trong lời gọi dân gian ra đời từ nhu cầu ấy.
Đời sống ven sông đổi theo. Người dân hai bờ chứng kiến những con tàu lớn chưa từng thấy. Nghề cũ như bán nước, dẫn ghe dần mai một; nghề mới như phu bến, thợ sửa tàu, người làm ở kho bắt đầu xuất hiện.
Kho dầu ven sông và vai trò năng lượng
Trong thế kỷ XX, bờ sông Nhà Bè dần trở thành nơi đặt các kho xăng dầu phục vụ Sài Gòn và cả miền Nam. Lý do rất thực tế: kho xăng dầu cần nằm ven luồng nước sâu để tàu dầu cập bến, nhưng nên cách xa khu dân cư đông đúc của trung tâm. Khúc sông Nhà Bè thoả cả hai điều kiện.
Từ đó, hình ảnh bồn chứa dầu, cầu cảng tàu dầu ở Nhà Bè trở nên quen thuộc với người đi sông. Kho xăng dầu Nhà Bè cho tới nay vẫn là một trong những đầu mối năng lượng lớn của thành phố. Bên cạnh là các kho khí, kho hoá chất và nhiều cơ sở liên quan tới năng lượng, tạo nên một dải công nghiệp đặc thù ven sông.
Vai trò này kéo theo những đòi hỏi riêng về an toàn và môi trường: hành lang an toàn quanh kho, quy định về xây dựng gần kho, phương án phòng cháy, ứng phó sự cố tràn dầu trên sông. Người dân sống gần các kho đã quen với những quy định này, và người mới đến mua nhà ven sông cũng nên tìm hiểu trước.
Từ luồng Lòng Tàu đến luồng Soài Rạp
Trong rất lâu, sông Lòng Tàu là luồng chính cho tàu biển vào cảng Sài Gòn, đúng như tên gọi của nó. Sông Soài Rạp rộng nhưng có những đoạn cạn, bãi bồi, nên tàu lớn ít dùng. Khi cảng Sài Gòn trong trung tâm dần quá tải và thành phố có chủ trương di dời cảng ra xa, khu vực Hiệp Phước bên sông Soài Rạp được chọn để phát triển cụm cảng mới.
Để tàu lớn vào được Hiệp Phước, luồng Soài Rạp được nạo vét, cải tạo trong nhiều năm. Từ đó, vùng phía nam Nhà Bè có thêm một cửa ngõ đường biển, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào luồng Lòng Tàu. Chi tiết về độ sâu luồng, cỡ tàu cho phép thì thay đổi theo từng giai đoạn nạo vét, cần xem thông báo hàng hải hiện hành.
Việc mở thêm cửa ngõ phía Soài Rạp cũng thay đổi bộ mặt vùng Hiệp Phước, Long Thới: từ đất ruộng, ao tôm ven sông thành khu công nghiệp, kho bãi, đường cho xe container. Người dân ở đây chứng kiến trong vài chục năm một sự thay đổi mà vùng phía bắc Nhà Bè đã trải qua chậm hơn nhiều, gắn với đường thuỷ hơn là với đô thị.
Như vậy, sau ba trăm năm, Nhà Bè vẫn giữ vai trò cửa ngõ, chỉ có điều cửa ngõ ấy mở rộng xuống phía nam và từ ghe bầu chuyển sang tàu container. Phần hạ tầng cảng hiện đại được viết kỹ trong mục cảng và khu công nghiệp của trang.
Ba thời kỳ của đường thuỷ qua Nhà Bè
Bảng dưới tóm lược những gì đã đổi trên khúc sông này qua các thời kỳ, theo những nét lớn đã được ghi nhận:
| Thời kỳ | Phương tiện chính | Hàng hoá tiêu biểu | Dấu vết còn thấy |
|---|---|---|---|
| Thế kỷ XVII–XVIII | Ghe bầu, thuyền buồm | Lúa gạo, muối, nước mắm, hàng thủ công | Truyền tích nhà bè, câu ca dao, tên rạch |
| Thời Pháp đến giữa thế kỷ XX | Tàu hơi nước, tàu buôn quốc tế | Gạo xuất khẩu, hàng nhập khẩu, xăng dầu | Tên Mũi Đèn Đỏ, kho dầu ven sông |
| Hôm nay | Tàu container, tàu dầu, xà lan | Container, xăng dầu, khí, hàng rời | Cụm cảng Hiệp Phước, kho xăng dầu, phà Bình Khánh |
Điểm chung của cả ba thời kỳ là khúc sông Nhà Bè luôn đông tàu và luôn là nơi người trên bờ sống nhờ vào dòng tàu ấy.
Bảng chỉ nêu những nét lớn. Mỗi thời kỳ còn nhiều lớp chi tiết: các loại ghe khác nhau của từng vùng, các hãng tàu và hãng dầu từng có mặt, những lần thay đổi luồng lạch. Người muốn đi sâu nên tìm sách về lịch sử cảng Sài Gòn và hàng hải Nam Bộ, đối chiếu nhiều nguồn trước khi dẫn lại.
Đứng ở đâu để thấy lịch sử ấy hôm nay
Cách dễ nhất để cảm nhận vai trò cửa ngõ của Nhà Bè là đi một chuyến phà Bình Khánh vào buổi sáng hoặc chiều. Giữa sông, bạn sẽ thấy tàu hàng lớn đi ngang, xà lan chở container, ca nô hoa tiêu, đôi khi cả tàu dầu đang chờ cập kho. Mặt sông rộng, gió mạnh, nước triều chảy xiết, đúng khung cảnh người đi ghe xưa phải vượt qua.
Những quán cà phê ven sông ở xã Nhà Bè cũng là chỗ ngồi ngắm tàu. Nếu đi cùng trẻ con, hãy chỉ cho các em hướng nào là lên Sài Gòn, hướng nào ra biển, kể chuyện ghe bầu, chuyện ngọn đèn đỏ ở mũi sông. Một buổi chiều như vậy dạy lịch sử địa phương tốt hơn nhiều trang sách.
Khi ra bờ sông, nhớ giữ khoảng cách an toàn với mép nước, nhất là lúc triều cường hoặc khi tàu lớn đi qua tạo sóng, và tôn trọng các khu vực cấm vào quanh kho, cảng.
Người ven sông sống cùng dòng tàu
Qua các thời kỳ, cư dân ven sông Nhà Bè luôn có một phần đời sống gắn với tàu thuyền. Thời ghe bầu, đó là bán nước ngọt, củi, đồ ăn cho khách thuyền. Thời tàu hơi nước, đó là phu bến, thợ sửa, người làm ở kho. Hôm nay, đó là công nhân cảng, nhân viên kho vận, thuỷ thủ xà lan, hoa tiêu, nhân viên cung ứng tàu biển, tài xế xe container.
Nhiều gia đình ở Phú Xuân, Long Thới, Hiệp Phước có hai, ba thế hệ làm nghề liên quan tới sông và cảng. Câu chuyện của họ là phần lịch sử sống động nhất của đường thuỷ Nhà Bè, ít được ghi chép. Người trẻ trong nhà nên hỏi chuyện và ghi lại khi còn có thể.
Nếu nhà bạn có người lớn tuổi từng làm phu bến, thợ sửa ghe hay làm ở kho dầu, chỉ cần một buổi trò chuyện có ghi âm cũng đã giữ lại được nhiều chi tiết quý về khúc sông này mà sách vở không có.
Sống cạnh dòng tàu cũng có những điều phải quen: tiếng còi tàu ban đêm, sóng tàu lớn đánh vào bờ, xe container chạy ra vào cảng, những quy định an toàn quanh kho. Đó là cái giá của một vùng cửa ngõ, cũng là lý do Nhà Bè có nhiều việc làm hơn các vùng ven đô khác.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tàu vào cảng Sài Gòn phải đi qua Nhà Bè?
Vì Sài Gòn nằm sâu trong đất liền, tàu từ biển phải theo sông Lòng Tàu hoặc sông Soài Rạp. Cả hai nhánh đều hợp lại ở khúc sông Nhà Bè rồi mới rẽ vào sông Sài Gòn. Do đó mọi tàu vào cảng trong trung tâm đều phải qua đây.
Sông Lòng Tàu và sông Soài Rạp khác nhau thế nào?
Lòng Tàu là nhánh chảy qua vùng Cần Giờ, sâu và từ lâu là luồng chính cho tàu biển vào Sài Gòn. Soài Rạp là nhánh phía tây, rộng nhưng có đoạn cạn, về sau được nạo vét để tàu vào cụm cảng Hiệp Phước. Cả hai đều bắt nguồn từ sông Nhà Bè.
Ghe bầu là gì?
Ghe bầu là loại ghe buồm lớn của người miền Trung, đi men bờ biển theo mùa gió, từng là phương tiện chính chở hàng giữa miền Trung và đất Gia Định trong thế kỷ XVII–XVIII. Ghe bầu chở muối, nước mắm vào và chở lúa gạo ra.
Kho xăng dầu Nhà Bè có từ khi nào?
Bờ sông Nhà Bè có kho xăng dầu từ khá lâu trong thế kỷ XX, vì đây là nơi có luồng nước sâu cho tàu dầu và cách xa trung tâm đông dân. Năm xây dựng từng kho cụ thể khác nhau và nên tra tài liệu của đơn vị quản lý, thay vì dựa vào lời kể.
Có thể đi tàu, ghe ngắm sông Nhà Bè không?
Cách phổ biến và dễ nhất là đi phà Bình Khánh, vừa là phương tiện sang Cần Giờ vừa là chỗ ngắm sông. Các dịch vụ đi ghe, ca nô trên sông thay đổi theo thời gian và cần giấy phép; nếu thuê, hãy chọn nơi có áo phao và tuân thủ quy định an toàn đường thuỷ.
Nhà Bè có di tích nào liên quan đến lịch sử đường thuỷ không?
Dấu vết rõ nhất là tên gọi như Mũi Đèn Đỏ, các đình miếu ven sông của cư dân làm nghề sông nước và những kho cảng còn hoạt động. Các đồn phòng thủ ven sông thời Nguyễn chủ yếu được nhắc trong sách sử; muốn tìm vị trí cụ thể cần đối chiếu tài liệu chuyên khảo.