Bên cạnh tên xã chữ Hán Việt, Nhà Bè có một lớp địa danh dân gian gọi theo cảnh vật và con người: Rạch Đỉa, Rạch Dơi, Rạch Tôm theo con vật; Mương Chuối theo cây trồng; Mũi Đèn Đỏ theo ngọn đèn hiệu cho tàu; cầu Bà Chiêm theo tên người. Những tên này phần lớn chỉ được giải thích qua mặt chữ và lời truyền; rất ít có văn bản ghi rõ ai đặt, đặt khi nào.
Hiểu lớp tên Nôm này giúp ích thực tế: người địa phương chỉ đường bằng tên cầu, tên rạch nhiều hơn bằng tên đường, và nhiều mốc kẹt xe, ngập nước được gọi theo tên cầu. Bài này đi qua các nhóm tên quen thuộc, giải thích theo những gì chắc chắn, và dặn những chỗ nên dè dặt.
Hai lớp tên trên cùng một vùng đất
Mỗi vùng đất Nam Bộ có hai lớp tên chồng lên nhau. Lớp tên chữ dùng cho làng, xã, ghi trên giấy tờ: Phú Xuân, Phước Lộc, Long Thới. Lớp tên Nôm là cách người dân gọi những chỗ cụ thể trong đời sống: con rạch, cây cầu, khúc quanh, mũi đất, cái bến. Tên Nôm gần gũi, dễ nhớ, và thường cho biết ngay một đặc điểm của nơi đó.
Tên Nôm cũng thường ngắn, chỉ hai ba tiếng, gắn với một vật cụ thể ai cũng thấy được, nên truyền miệng rất nhanh. Người đi ghe chỉ cần nghe "tới Rạch Tôm" là biết phải đi bao lâu, rẽ ở đâu, không cần bản vẽ hay giấy tờ.
Ở Nhà Bè, vùng đất chằng chịt sông rạch, lớp tên Nôm đặc biệt dày. Ngày trước đi lại bằng ghe xuồng, tên rạch là tên đường; ngày nay đường bộ băng qua rạch bằng cầu, tên rạch thành tên cầu, rồi thành tên khu vực. Người chạy xe trên Nguyễn Hữu Thọ, Lê Văn Lương, Nguyễn Văn Tạo hằng ngày đi qua hàng chục cây cầu mang tên rạch mà ít khi để ý.
Khi đường được đặt tên chính thức theo danh nhân, tên Nôm không mất đi mà lùi vào lời nói. Hỏi đường một người lớn tuổi ở Long Thới, câu trả lời thường là "qua cầu này, tới cầu kia rẽ trái" chứ ít khi là số nhà, tên đường.
Tên theo con vật: Rạch Đỉa, Rạch Dơi, Rạch Tôm
Rạch Đỉa. Con rạch ở vùng giáp ranh Phước Kiển với khu Quận 7 cũ, nay quen thuộc qua cầu Rạch Đỉa trên đường Lê Văn Lương. Tên gọi theo con đỉa, loài rất nhiều ở vùng nước đứng, bùn lầy thời xưa. Đây là kiểu tên thật thà, cảnh báo người lội nước hơn là mô tả cảnh đẹp.
Rạch Dơi. Tên một con rạch ở vùng Long Thới phía nam, cũng là tên cây cầu trên trục đường đi về Hiệp Phước. Tên gọi có lẽ từ đàn dơi trú trên những hàng cây ven rạch, chuyện thường gặp ở vùng sông nước ngày trước. Lý do cụ thể chưa có tư liệu ghi lại.
Rạch Tôm. Tên con rạch gắn với nguồn tôm dồi dào của vùng nước lợ, nay biết tới nhiều qua cây cầu cùng tên trên trục Nguyễn Hữu Thọ phía Phước Kiển. Tên kiểu này cho thấy nghề đánh bắt là sinh kế chính của cư dân ven rạch.
Đọc tên theo con vật thế nào cho đúng. Tên theo con vật thường ghi lại một đặc điểm của thời xưa, không còn đúng hôm nay. Rạch Đỉa bây giờ là khu đô thị, Rạch Tôm hai bên là nhà cửa. Đừng suy ra hiện trạng từ tên gọi.
Mũi Đèn Đỏ: ngọn đèn cho tàu ở ngã ba sông
Mũi Đèn Đỏ là tên người địa phương quen gọi mũi đất ở chỗ sông Sài Gòn đổ vào sông Đồng Nai để thành sông Nhà Bè, phía bờ Nhà Bè. Tên gọi được hiểu là bắt nguồn từ ngọn đèn hiệu màu đỏ đặt ở mũi đất để báo cho tàu thuyền đi trên sông biết chỗ chuyển hướng. Ở những ngã ba sông lớn có luồng tàu, đèn hiệu là vật không thể thiếu, nhất là ban đêm.
Mũi Đèn Đỏ gắn với hình ảnh các kho xăng dầu ven sông Nhà Bè, nơi tàu dầu cập bến. Với người đi sông, đây là một mốc định vị quen thuộc; với người trên bờ, đó là tên một vùng có kho, có xóm ven sông. Ngọn đèn hiệu cụ thể có từ bao giờ, do ai đặt thì chưa thấy tư liệu phổ thông ghi rõ.
Tên Mũi Đèn Đỏ là ví dụ hay về địa danh sinh ra từ giao thông thuỷ hiện đại hơn, khác với những tên rạch theo cây cỏ, con vật có từ thời khai phá. Nó cũng cho thấy từ rất sớm, khúc sông này đã là luồng tàu quan trọng, cần dấu hiệu dẫn đường.
Mương Chuối và tên theo cây trồng
Mương Chuối là tên một con rạch, con mương ở vùng phía bắc Nhà Bè, gắn với các cây cầu cùng tên trên các trục đường đi qua. Tên gọi được hiểu là theo những vườn chuối trồng dọc bờ mương thời xưa. Ở vùng đất thấp, người ta đắp bờ mương cao lên để trồng chuối, dừa, vừa giữ đất vừa có cái ăn, cái bán.
Kiểu tên theo cây trồng rất phổ biến ở Nam Bộ: Vườn Chuối, Bến Tre, Rạch Bần, Gò Dưa, Xóm Củi. Chúng ghi lại cảnh quan nông nghiệp của một thời. Ở Nhà Bè, nơi dừa nước mọc khắp nơi, cái tên Mương Chuối lại cho thấy có những dải đất đủ ngọt, đủ cao để trồng cây ăn trái.
Có thể còn những tên theo cây cỏ khác ở các ấp, các rạch nhỏ trong vùng mà chỉ người địa phương biết, như tên gọi theo bần, theo dừa nước, theo tràm. Chúng ít xuất hiện trên biển cầu nên dễ bị quên hơn.
Ngày nay quanh Mương Chuối phần lớn là nhà cửa, đường sá. Tên gọi vẫn được dùng như một mốc định vị, và là manh mối nhỏ cho người tìm hiểu cảnh quan Nhà Bè thời trước khi đô thị hoá.
Cầu Bà Chiêm và tên theo người
Cầu Bà Chiêm là cây cầu trên trục đường Nguyễn Văn Tạo ở vùng phía nam, quen thuộc với người đi về Long Thới, Hiệp Phước. Tên kiểu "Bà + tên", "Ông + tên" rất phổ biến ở Nam Bộ: Bà Chiểu, Bà Quẹo, Ông Lãnh, Bà Điểm. Thường đó là tên một người có tiếng ở gần đó, có thể là chủ đất, chủ quán, người làm phúc bắc cầu, hoặc một người mà cả xóm biết.
Với cầu Bà Chiêm, chưa thấy tư liệu đáng tin nói bà Chiêm là ai, sống thời nào. Những câu chuyện truyền miệng, nếu có, nên được ghi lại kèm tên người kể, thay vì viết như sự thật đã xác minh. Đây là nguyên tắc chung cho mọi địa danh mang tên người: tên thì chắc, người thì thường đã chìm vào quá khứ.
Nhiều địa danh mang tên người ở Nam Bộ còn gắn với chữ "Ông" hay "Bà" như một cách gọi kính trọng, không nhất thiết người đó đã cao tuổi. Đôi khi tên còn bị đọc trại qua nhiều đời, khiến việc truy ra người thật càng khó. Vì vậy, với các tên kiểu này, giữ nguyên tên và ghi chép thêm lời kể là cách làm đúng mực hơn là cố gắn với một nhân vật cụ thể.
Trên cùng trục đường còn có những cây cầu khác như cầu Long Kiểng, cầu Rạch Dơi. Riêng tên Long Kiểng thì nghĩa chưa rõ, có thể là tên chữ, có thể là cách đọc trại; nên để ngỏ thay vì đoán.
Các kiểu tên dân gian và cách đọc hiểu
Tổng hợp các nhóm tên thường gặp ở Nhà Bè, kèm điều nên nhớ khi giải thích:
| Kiểu tên | Ví dụ ở Nhà Bè | Thường cho biết | Nên dè dặt |
|---|---|---|---|
| Theo con vật | Rạch Đỉa, Rạch Dơi, Rạch Tôm | Sinh vật nhiều ở đó thời xưa | Không còn đúng hiện trạng |
| Theo cây trồng | Mương Chuối | Cảnh quan nông nghiệp cũ | Ranh của "mương" xưa khó xác định |
| Theo vật dụng, công trình | Mũi Đèn Đỏ | Giao thông thuỷ, luồng tàu | Năm đặt đèn chưa rõ |
| Theo người | Cầu Bà Chiêm | Người có tiếng ở vùng đó | Danh tính thường không có tư liệu |
| Tên chữ dùng cho cầu, rạch | Cầu Long Kiểng | Ảnh hưởng tên làng, tên chữ | Nghĩa có thể đã bị đọc trại |
Khi viết về những địa danh này cho học sinh, khách hay người mới đến, cứ nói rõ "tương truyền", "được hiểu là", và chỉ khẳng định những gì có nguồn.
Tên dân gian trong đời sống đi lại hôm nay
Với người sống ở Nhà Bè, tên cầu, tên rạch là thứ dùng hằng ngày. Bản tin giao thông nói "kẹt xe ở cầu Rạch Đỉa", nhóm cư dân báo "ngập đoạn gần cầu Mương Chuối", người giao hàng hỏi "qua cầu Bà Chiêm chưa". Những mốc này dễ nhớ hơn số nhà, và quen thuộc với cả người không biết tên chính thức của con đường.
Người mới chuyển đến nên học nhanh vài tên cầu chính trên đường mình hay đi. Trên Nguyễn Hữu Thọ, Lê Văn Lương, Huỳnh Tấn Phát, Nguyễn Văn Tạo đều có những cây cầu qua rạch làm mốc chia đoạn đường. Biết chúng, bạn sẽ hiểu ngay khi hàng xóm báo chỗ kẹt, chỗ ngập, chỗ đang sửa đường, và chỉ đường cho khách cũng dễ hơn nhiều.
Các cây cầu cũ ở Nhà Bè nhiều lần được xây lại, nâng cao, mở rộng để chống ngập và cho xe lớn qua. Cầu mới có khi mang tên mới, nhưng người dân thường vẫn gọi theo tên rạch như cũ. Đây là một lý do khiến tên dân gian bền hơn nhiều so với tên công trình.
Ghi lại địa danh trước khi chúng biến mất
Đô thị hoá nhanh đang xoá dần nhiều con rạch nhỏ ở Nhà Bè: rạch bị lấp làm đường, làm khu dân cư, hoặc thu hẹp thành cống. Khi con rạch mất, tên của nó thường chỉ còn trong trí nhớ người già, rồi mất hẳn. Nhiều tên xóm, tên bến nhỏ đã không còn ai trẻ tuổi biết đến.
Một việc ai cũng làm được là ghi lại. Hỏi ông bà, cha mẹ: con rạch sau nhà tên gì, cây cầu đầu xóm ngày xưa là cầu gì, cái bến chợ ngày trước ở đâu. Ghi tên, vị trí theo mô tả, ai kể, kể năm nào. Chụp ảnh con rạch, cây cầu hiện tại để đối chiếu sau này. Một cuốn sổ nhỏ hay một tệp ghi chú trong điện thoại cũng đủ.
Trường học có thể biến việc này thành bài tập cho học sinh: mỗi em tìm hiểu một tên rạch, tên cầu gần nhà. Nhóm cư dân, ban điều hành ấp có thể gom lại thành tư liệu chung. Đó là cách giữ cho lớp tên dân gian của Nhà Bè không biến mất cùng những con rạch.
Câu hỏi thường gặp
Mũi Đèn Đỏ ở đâu?
Mũi Đèn Đỏ là tên quen gọi mũi đất ở chỗ sông Sài Gòn gặp sông Đồng Nai thành sông Nhà Bè, phía bờ Nhà Bè, gần khu vực các kho xăng dầu ven sông. Tên gọi được hiểu là theo ngọn đèn hiệu màu đỏ đặt ở đó để dẫn đường cho tàu thuyền.
Rạch Đỉa thuộc Nhà Bè hay Quận 7?
Rạch Đỉa nằm ở vùng giáp ranh giữa Phước Kiển của Nhà Bè và khu Quận 7 cũ, nên tên này được cả hai bên dùng. Cây cầu Rạch Đỉa trên đường Lê Văn Lương là mốc quen thuộc của người đi lại giữa hai khu vực.
Bà Chiêm là ai?
Chưa có tư liệu đáng tin xác định bà Chiêm là ai. Theo nếp đặt tên Nam Bộ, đó có thể là một người có tiếng ở gần cây cầu, như chủ đất hay chủ quán. Nếu bạn nghe người lớn tuổi kể chuyện về bà, nên ghi lại kèm tên người kể để làm tư liệu.
Vì sao nhiều cầu ở Nhà Bè mang tên rạch?
Vì trước khi có đường bộ, rạch là đường đi chính và đã có tên từ lâu. Khi làm đường băng qua, cây cầu được gọi theo tên con rạch bên dưới. Lâu dần, tên cầu thành tên mốc của cả khu vực, dùng để chỉ đường hay báo kẹt xe, ngập nước.
Các tên dân gian này có ghi trên giấy tờ không?
Phần lớn không xuất hiện trong địa chỉ hành chính, vốn ghi theo đường, ấp, xã. Tuy vậy tên cầu, tên rạch có trên biển cầu, trong hồ sơ công trình giao thông, thuỷ lợi và đôi khi trong mô tả ranh thửa đất. Trong đời sống, chúng được dùng nhiều hơn tên đường.
Có nên đổi các tên như Rạch Đỉa cho đẹp hơn không?
Tên dân gian là một phần lịch sử của vùng đất, ghi lại cảnh vật và đời sống thời khai phá. Đổi tên chỉ vì nghe không đẹp sẽ làm mất đi lớp ký ức đó. Nhiều nhà nghiên cứu địa danh khuyên giữ tên cũ, có thể kèm bảng giải thích ý nghĩa.